Mơ thấy học toán, nhất là mơ ngồi trước một bài toán mà làm mãi không ra, thường là giấc mơ về cảm giác "đáng lẽ mình phải biết mà lại không biết". Trong các sách giải mộng phổ thông, giải được bài toán được xem là việc trước mắt sắp thông, còn bế tắc với bài toán là đang vướng một chuyện chưa gỡ. Đó là cách hiểu truyền miệng, mang tính tham khảo, không có cơ sở để coi là lời báo trước.
Tâm lý học giấc mơ nhìn chuyện này theo hướng khác: bộ não lúc mơ vốn rất kém tính toán, nên bài toán trong mơ gần như luôn trượt khỏi tay. Điều đáng đọc không phải con số trên trang giấy mà là cảm xúc đi kèm: hồi hộp vì bị kiểm tra, xấu hổ trước lớp, hay bực vì một việc cần logic đang rối. Người đã đi làm nhiều năm vẫn mơ làm toán thường đang gặp một việc có "đáp án đúng sai" rõ ràng, như sổ sách, hạn chót, một quyết định cần tính kỹ.
Phần dưới đi qua lý do bài toán trong mơ hay bế tắc, bảng các biến thể thường gặp, chuyện người xưa "giải toán trong mơ" thật hư ra sao, những câu nên tự hỏi, và lúc nào giấc mơ này đáng để bạn để tâm hơn.
Vì sao trong mơ gần như không bao giờ giải xong một bài toán
Khi bạn mơ rõ nét, phần lớn là trong giai đoạn ngủ REM, giai đoạn được Aserinsky và Kleitman mô tả từ năm 1953. Các nghiên cứu chụp não về sau cho thấy trong REM, vùng vỏ não trước trán phía lưng bên, nơi lo giữ thông tin tạm thời, so sánh và suy luận từng bước, hoạt động yếu hơn lúc thức; trong khi vùng xử lý cảm xúc và hình ảnh lại hoạt động mạnh. Một phép tính nhiều bước cần đúng thứ não đang "tắt bớt", còn nỗi lo trước bài toán thì não lúc mơ tái hiện rất giỏi.
Nhà nghiên cứu giấc mơ Ernest Hartmann từng ghi nhận khi phân tích lời kể của những người ghi nhật ký giấc mơ lâu năm: các hoạt động như đi lại, trò chuyện, nhìn ngắm xuất hiện rất thường, còn đọc, viết và tính toán lại hiếm gặp, dù ban ngày người ta làm những việc đó hàng giờ. Vì thế khi toán xuất hiện trong mơ, nó hiếm khi hiện ra như một phép tính cụ thể. Bạn chỉ "biết" mình đang làm toán, các con số nhoè đi, đề bài thay đổi mỗi lần nhìn lại, và lời giải cứ tuột mất.
Hiểu được cơ chế này giúp bạn bớt tự trách. Làm bài toán không ra trong mơ không có nghĩa bạn kém toán, cũng không có nghĩa trí nhớ đang có vấn đề. Đó là đặc điểm chung của trạng thái mơ, ai cũng gặp, kể cả người làm toán chuyên nghiệp.
Các biến thể của giấc mơ học toán
Cùng là "mơ thấy học toán" nhưng tình huống trong mơ rất khác nhau. Bảng dưới đặt cạnh nhau cách hiểu truyền miệng và góc nhìn tâm lý; cột thứ hai chỉ là văn hoá dân gian để tham khảo:
| Tình huống trong mơ | Cách hiểu dân gian | Góc nhìn tâm lý |
|---|---|---|
| Làm mãi một bài toán không ra, giờ cứ trôi | Đang vướng một việc chưa gỡ được | Cảm giác bế tắc, sợ hết thời gian với một việc thật đang dở |
| Giải ra bài toán khó, thấy nhẹ cả người | Việc trước mắt sắp thông suốt | Tâm trí đang "tập dượt" cảm giác làm chủ; có thể vừa xong một việc khó |
| Bị gọi lên bảng mà không biết làm | Sắp bị người khác soi xét | Sợ bị đánh giá trước đám đông, ký ức xấu hổ thời đi học sống lại |
| Quên sạch công thức đã thuộc | Lo mất thứ mình đã có | Áp lực phải nhớ, phải chuẩn bị; thường gặp trước một buổi trình bày |
| Làm toán bằng thứ chữ số lạ, không đọc được | Gặp chuyện khó hiểu, cần người chỉ | Đúng với cơ chế não khi mơ: ký hiệu không ổn định, không đọc lại được |
| Kèm con hoặc em học toán mà mình cũng bí | Lo cho người nhỏ trong nhà | Nỗi lo vai trò cha mẹ, anh chị; sợ không giúp được người mình thương |
| Thầy cô trả bài với nhiều chỗ gạch sai | Bị nhắc nhở, phê bình | Tự phê bình quá tay; một lời nhận xét gần đây chưa nuốt trôi |
Các sách giải mộng chép tay hay sách in phổ thông mỗi bản ghi một kiểu, có bản nói giải được toán là tốt, có bản lại không nhắc chuyện này. Đó là lý do nên xem cột dân gian như một lớp văn hoá để hiểu người xưa nghĩ gì, chứ không phải đáp án.
Một chi tiết hay bị bỏ qua: trong giấc mơ học toán, ai ngồi cạnh bạn, bạn đang ở lớp mấy, căn phòng giống trường nào. Những chi tiết đó thường cho biết ký ức nào đang được gợi lại, rõ hơn nhiều so với bản thân bài toán.
Môn toán khác các môn học khác trong giấc mơ ở chỗ nào
Toán có đúng và sai rõ ràng. Bài văn có thể hay ít hay nhiều, còn bài toán thì hoặc ra đáp số, hoặc không. Vì vậy toán thường là "nhân vật" của những giấc mơ về sự phán xét không khoan nhượng. Người đang lo một việc mà sai một chỗ là hỏng cả, như kê khai giấy tờ, chốt số liệu, làm hồ sơ, rất dễ mơ thấy mình ngồi trước đề toán.
Toán học dồn từng lớp. Hổng một chương thì các chương sau khó theo. Nhiều người lớn vẫn nhớ cảm giác bị bỏ lại từ một bài nào đó thời cấp hai. Giấc mơ không theo kịp bài giảng toán thường trùng lúc bạn thấy mình tụt lại trong một lĩnh vực mới: công nghệ mới ở chỗ làm, quy trình mới, một nhóm bạn bè nói chuyện mình không hiểu.
Toán gắn với ký ức bị kiểm tra trước lớp. Gọi lên bảng, kiểm tra miệng, chép bài sai bị đọc tên. Đây là các khoảnh khắc mang nhiều cảm xúc nên não giữ lâu. Khi có một chuyện mới gợi lại cảm xúc tương tự, giấc mơ hay mượn đúng khung cảnh cũ.
Toán là thứ người ta hay tự gắn với "thông minh hay không". Ở nhiều gia đình Việt, điểm toán được xem như thước đo trí lực. Nếu từng bị so sánh vì điểm toán, bạn có thể mơ làm toán mỗi khi lòng tự tin bị lung lay, dù chuyện ngoài đời chẳng dính gì tới con số.
"Giải toán trong mơ": chuyện kể và điều nghiên cứu thật sự thấy
Câu chuyện hay được nhắc là nhà hoá học August Kekulé kể rằng ông nghĩ ra cấu trúc vòng của phân tử benzen sau khi mơ màng thấy một con rắn tự cắn đuôi. Chuyện này do chính ông kể lại nhiều năm sau, và giới sử học khoa học vẫn còn bàn chuyện nó được tô vẽ tới đâu. Nó cho thấy một điều có thật: người đang vật lộn với một vấn đề đôi khi gặp lại vấn đề ấy trong giấc ngủ, dưới dạng hình ảnh chứ không phải phép tính.
Nhà tâm lý học Deirdre Barrett ở Harvard từng làm một nghiên cứu "ấp ủ giấc mơ": sinh viên chọn một vấn đề của mình, nghĩ về nó trước khi ngủ trong nhiều đêm. Một phần đáng kể mơ thấy vấn đề, và một số ít tìm được hướng giải từ giấc mơ. Đáng chú ý là các vấn đề có lời giải dạng hình ảnh hoặc cảm xúc được "giúp" nhiều hơn các bài thuần tính toán. Đây đúng là điều cơ chế ở trên dự đoán.
Nói cách khác, giấc mơ khó làm hộ bạn một bài toán, nhưng giấc ngủ đủ thì giúp thật. Các nghiên cứu về giấc ngủ và trí nhớ cho thấy ngủ sau khi học giúp củng cố cái vừa học, và có thí nghiệm cho thấy người được ngủ dễ "nhìn ra" quy luật ẩn trong bài tập hơn người thức trắng. Với học sinh ôn thi, đó là lý do thức khuya cày bài thường lỗ hơn là lời.
Câu tự hỏi để soi giấc mơ học toán vào đời mình
Thay vì tra "mơ học toán là điềm gì", bạn thử trả lời nhanh mấy câu sau, tốt nhất là ghi ra trong vài phút đầu sau khi tỉnh, lúc giấc mơ còn rõ:
- Cảm xúc mạnh nhất trong mơ là gì: sợ, xấu hổ, bực, hay hào hứng khi gần ra đáp số?
- Một hai ngày trước, có việc nào cần tính toán, cần đúng từng chi tiết, hoặc có hạn chót đang tới gần không?
- Trong mơ mình đang ở tuổi nào, lớp mấy? Thời đó trong đời có chuyện gì giống bây giờ?
- Có ai đang "chấm bài" mình ngoài đời không: sếp, cha mẹ, khách hàng, hay chính mình?
- Nếu bài toán trong mơ là một việc thật, đó là việc nào? Mình đang thiếu dữ kiện, thiếu thời gian, hay thiếu người hỏi?
- Khi giải được bài toán trong mơ, ai ở bên cạnh? Người đó ngoài đời có phải người mình nên hỏi không?
Không cần trả lời hết. Thường chỉ một câu "trúng" là đủ để bạn thấy giấc mơ đang nói tới chuyện gì. Nếu chẳng câu nào khớp, rất có thể đơn giản là bạn vừa xem con học bài, vừa lướt một bài toán đố trên mạng, và não chỉ sắp xếp lại ký ức gần.
Khi người mơ là học sinh, và khi nào nên để tâm thật
Với học sinh đang trong mùa kiểm tra, mơ thấy học toán gần như là chuyện tất yếu: ban ngày học gì, đêm mơ cái đó, đúng như thuyết liên tục giữa đời thức và giấc mơ mà các nhà nghiên cứu như Domhoff đã mô tả. Cha mẹ nghe con kể chỉ cần hỏi con cảm thấy thế nào trong mơ, tránh biến giấc mơ thành lời nhắc "thấy chưa, phải học nhiều hơn". Một giấc mơ không đo được con học giỏi hay kém, và càng không nên đem ra so với anh chị em hay bạn cùng lớp.
Giấc mơ học toán đáng để tâm hơn khi nó thành ác mộng lặp lại nhiều đêm trong tuần, khiến bạn hoặc con sợ đi ngủ, tỉnh dậy tim đập nhanh, mệt suốt buổi sáng. Khi đó vấn đề không còn nằm ở giấc mơ mà ở mức lo âu ban ngày. Với học sinh, hãy nói chuyện với thầy cô chủ nhiệm, người làm công tác tư vấn học đường hoặc một người lớn mà con tin. Với người lớn, mất ngủ kéo dài vài tuần, lo âu ảnh hưởng công việc là lúc nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Ngược lại, nếu thỉnh thoảng mới mơ, tỉnh dậy thấy buồn cười vì bài toán vô lý, thì đó là một giấc mơ bình thường. Uống cốc nước, nhìn lại lịch trong ngày, làm việc khó nhất trước khi đầu óc kịp lo, là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy giải được bài toán khó có phải sắp gặp may không?
Dân gian có cách hiểu giải được bài toán là việc sắp thông, nhưng đó là truyền miệng, không có cơ sở để coi là báo trước. Về tâm lý, giấc mơ này thường đi cùng cảm giác làm chủ, có khi vì bạn vừa xong một việc khó hoặc đang tự tin hơn.
Có thật người ta nghĩ ra lời giải toán khi đang ngủ không?
Có những lời kể như chuyện Kekulé và vòng benzen, nhưng tính xác thực còn được bàn. Nghiên cứu "ấp ủ giấc mơ" cho thấy giấc mơ đôi khi gợi hướng giải, chủ yếu với vấn đề hình ảnh. Phép tính nhiều bước thì hầu như không, vì não lúc mơ kém suy luận từng bước.
Đã đi làm mười năm mà vẫn mơ làm toán ở lớp, có bình thường không?
Rất bình thường. Giấc mơ hay mượn khung cảnh trường lớp vì đó là nơi bạn trải qua nhiều lần bị đánh giá nhất. Thường nó xuất hiện khi công việc hiện tại có một việc cần chính xác, có người kiểm tra, hoặc có hạn chót đang tới gần.
Mơ thấy con số rất rõ trong bài toán thì có nên ghi lại không?
Ghi lại để hiểu giấc mơ thì được, nhưng con số trong mơ không phải mật mã hay dấu hiệu để đem đi đặt cược. Thường đó là con số bạn vừa thấy ở đâu đó trong ngày: số nhà, giờ hẹn, giá một món hàng, rồi não ghép lại một cách ngẫu nhiên.
Con hay mơ làm toán rồi khóc giữa đêm, cha mẹ nên làm gì?
Dỗ con ngủ lại, sáng hôm sau hỏi con về giấc mơ bằng giọng nhẹ nhàng, không tra hỏi điểm số. Nếu con sợ đi học, sợ đi ngủ, hoặc ác mộng lặp lại nhiều tuần, cha mẹ nên trao đổi với giáo viên và hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Mơ học toán và mơ đi thi có giống nhau không?
Hai giấc mơ hay đi cùng nhau nhưng nhấn khác chỗ. Mơ học toán xoay quanh việc hiểu và làm được một thứ có đúng sai rõ ràng. Mơ đi thi xoay quanh tình huống phòng thi: trễ giờ, quên đồ, đề lạ, thời gian cạn, tức là áp lực bị đánh giá trong một khoảnh khắc.