Mơ thấy đi thi, nhất là mơ trễ giờ thi, quên bài hay gặp đề chưa từng học, là một trong những giấc mơ lo âu phổ biến nhất của người trưởng thành, kể cả người đã rời ghế nhà trường vài chục năm. Dân gian có lối hiểu "mộng ngược": mơ trượt là sắp đậu, mơ quên bài là việc sắp suôn. Đó là cách nói truyền miệng giúp người ta bớt lo, không có cơ sở để xem là lời báo trước.
Tâm lý học nhìn phòng thi trong mơ như một sân khấu của sự đánh giá. Bạn có thể không còn thi cử gì nữa, nhưng ngoài đời vẫn đang có một "kỳ thi" khác: một buổi trình bày, một đợt kiểm tra hồ sơ, một cuộc gặp quan trọng, hay đơn giản là cảm giác bị người khác soi xét. Não lấy khung cảnh đã quen nhất về chuyện bị chấm điểm, tức là phòng thi, để kể lại cảm giác ấy.
Khác với giấc mơ học một môn cụ thể như toán, giấc mơ đi thi xoay quanh tình huống: thời gian, quy định, giám thị, tờ giấy trắng. Bài này đi qua các biến thể, điều nghiên cứu nói về giấc mơ thi trước kỳ thi thật, và khi nào nên để tâm hơn.
Vì sao đã ra trường lâu vẫn mơ phải đi thi
Sigmund Freud trong cuốn "Giải mộng" xuất bản năm 1900 đã dành một đoạn cho thứ ông gọi là giấc mơ thi cử. Ông ghi nhận một điều mà nhiều người về sau cũng thấy: người ta hay mơ trượt đúng những kỳ thi mà ngoài đời mình đã đậu, và giấc mơ thường đến vào đêm trước một việc quan trọng sắp tới. Cách giải thích của Freud mang màu sắc lý thuyết riêng của ông, nhưng quan sát ấy vẫn khớp với lời kể của rất nhiều người ngày nay.
Tâm lý học giấc mơ hiện đại giải thích theo hướng đơn giản hơn. Các kỳ thi ở tuổi đi học là những lần bị đánh giá mang nhiều cảm xúc nhất mà phần lớn chúng ta từng trải qua, nên chúng được ghi vào trí nhớ rất sâu. Về sau, mỗi khi gặp một tình huống có cấu trúc tương tự, có người chấm, có hạn giờ, có kết quả đúng sai, não lại mở đúng "kho" ký ức đó. Thuyết liên tục cho rằng nội dung giấc mơ nối với mối bận tâm lúc thức; ở đây sự nối không nằm ở sự kiện mà ở cảm xúc bị đánh giá.
Vì thế người làm nghề có kiểm tra định kỳ, như kiểm toán viên, bác sĩ trực, giáo viên đi dự giờ, nhân viên kinh doanh có chỉ tiêu tháng, thường kể mơ thấy đi thi nhiều hơn. Người đang chờ một kết quả quan trọng như xét nghiệm, hồ sơ vay, phỏng vấn cũng vậy.
Các biến thể của giấc mơ đi thi
Mỗi chi tiết trong phòng thi nhấn vào một khía cạnh khác của nỗi lo. Cột dân gian là cách hiểu truyền miệng, để tham khảo:
| Tình huống trong mơ | Cách hiểu dân gian | Góc nhìn tâm lý |
|---|---|---|
| Trễ giờ thi, chạy mãi không tới phòng | Mộng ngược: việc sắp kịp lúc | Lo không đủ thời gian; lịch đang quá dày, sợ lỡ một hạn chót |
| Quên mang bút, thẻ dự thi, giấy tờ | Thiếu một thứ nhỏ làm hỏng việc lớn | Sợ sơ suất vì thiếu chuẩn bị; hay gặp trước chuyến đi xa, buổi họp lớn |
| Mở đề ra là môn chưa từng học | Gặp việc lạ, cần người giúp | Bị đặt vào tình huống ngoài khả năng; vừa nhận việc mới chưa được hướng dẫn |
| Biết bài mà viết không ra chữ | Lời nói chưa được người nghe | Sợ không thể hiện được năng lực thật; ngại nói trước đám đông |
| Nộp bài mới thấy bỏ trống nửa đề | Việc làm dở dang | Cảm giác bỏ sót; một việc đã "xong" nhưng lòng vẫn không yên |
| Bị giám thị bắt quay cóp | Bị người khác nghi ngờ | Cảm giác "mình không xứng", sợ bị phát hiện là chưa đủ giỏi |
| Phải thi lại một môn đã đậu từ lâu | Việc cũ quay lại | Phải chứng minh lại điều tưởng đã xong; môi trường mới không tính kinh nghiệm cũ |
Cảm giác "sợ bị phát hiện là chưa đủ giỏi" có tên trong tâm lý học là hội chứng kẻ mạo danh, mô tả lần đầu bởi Pauline Clance và Suzanne Imes năm 1978. Nó không phải chẩn đoán bệnh mà là một trải nghiệm phổ biến ở người có năng lực, và giấc mơ bị bắt quay cóp là một cách nó hiện ra trong đêm.
Phòng thi trong mơ: từng chi tiết nhỏ đều đang nói một điều
Chiếc đồng hồ. Đồng hồ trong mơ thi cử thường chạy quá nhanh, hoặc không xem được giờ. Đây là hình ảnh của áp lực thời gian. Nếu giấc mơ của bạn xoay quanh đồng hồ nhiều hơn đề thi, nhiều khả năng điều đang đè nặng là lịch trình chứ không phải năng lực.
Người giám thị. Giám thị trong mơ hay mang gương mặt mờ, đôi khi giống một người thật: sếp, cha mẹ, bạn đời. Ai đóng vai giám thị thường là người mà bạn đang cảm thấy bị theo dõi hoặc bị đánh giá.
Tờ giấy trắng. Tờ giấy chưa viết gì là nỗi sợ "đầu óc trống rỗng" khi cần thể hiện. Nó rất hay xuất hiện trước buổi phỏng vấn, buổi thuyết trình, hay khi bạn phải viết một văn bản quan trọng mà chưa biết bắt đầu từ đâu.
Chỗ ngồi. Ngồi đầu bàn dưới mắt giám thị khác ngồi cuối phòng sát cửa sổ. Ngồi đầu là bị soi; ngồi cuối, nhìn ra ngoài, có khi là mong được thoát khỏi tình huống đang mắc kẹt.
Bạn cùng phòng thi. Thấy bạn bè làm bài nhanh còn mình bí là dấu hiệu so sánh xã hội. Hỏi lại xem gần đây bạn có hay đem mình ra so với người khác không, trên mạng xã hội hay ở chỗ làm.
Mơ thi trước kỳ thi thật: lo nhiều có phải điềm xấu?
Với học sinh, sinh viên đang trong mùa thi, giấc mơ đi thi gần như chắc chắn ghé qua. Một nghiên cứu ở Pháp năm 2014 của nhóm nhà thần kinh học giấc ngủ Isabelle Arnulf khảo sát sinh viên y khoa trước kỳ thi tuyển cạnh tranh: rất nhiều em mơ về kỳ thi, phần lớn là giấc mơ tiêu cực như trễ giờ, quên đáp án. Điều bất ngờ là nhóm có mơ về kỳ thi lại làm bài tốt hơn nhóm không mơ.
Các tác giả thận trọng trong cách diễn giải: một nghiên cứu không đủ để khẳng định giấc mơ "giúp" thi tốt. Nhưng kết quả này khớp với ý tưởng giấc mơ có thể là một kiểu diễn tập cảm xúc, và ít nhất nó cho thấy mơ thi trượt không phải dấu hiệu sẽ trượt. Nó chỉ cho thấy bạn đang coi trọng kỳ thi.
Điều có bằng chứng chắc hơn nhiều là vai trò của giấc ngủ. Ngủ đủ giúp củng cố những gì đã học, còn thức trắng đêm trước kỳ thi làm giảm khả năng tập trung và nhớ lại. Nếu đêm trước kỳ thi bạn mơ xấu, đừng dậy ôn tiếp lúc ba giờ sáng; uống ngụm nước, hít thở chậm, nằm lại.
Dân gian và chuyện thi cử: từ trường thi xưa đến mộng ngược
Thời khoa cử, kỳ thi là việc hệ trọng của cả gia đình, dòng họ. Trong không khí ấy, những giấc mơ của sĩ tử trước kỳ thi được người xưa để ý và truyền tai nhau, cái gì "ứng" thì được nhắc mãi, cái gì không thì quên đi. Đó là gốc của nhiều lời giải mộng về thi cử còn lưu lại tới ngày nay.
Lối hiểu mộng ngược, mơ trượt là đậu, có lẽ ra đời từ nhu cầu rất người: trấn an người sắp thi. Bà, mẹ nghe con kể mơ trượt thì bảo "mơ thế là đậu đấy", và đứa trẻ yên tâm đi thi. Lời ấy không có cơ sở như một dự báo, nhưng tác dụng trấn an của nó là thật. Nếu nhà bạn có thói quen này, giữ nó như một nét văn hoá đáng yêu là đủ, miễn đừng để ai tin rằng giấc mơ quyết định kết quả.
Câu tự hỏi sau giấc mơ đi thi
Thay vì hỏi giấc mơ báo gì, hãy hỏi giấc mơ nhắc mình điều gì đang có thật:
- Tuần này mình có "kỳ thi" nào không: buổi trình bày, cuộc họp đánh giá, hạn nộp hồ sơ, buổi gặp khách quan trọng?
- Trong mơ, điều làm mình hoảng nhất là thời gian, sự chuẩn bị, hay ánh mắt người khác?
- Ai là người giám thị trong giấc mơ, và ngoài đời mình có đang lo người đó nghĩ gì về mình không?
- Có việc nào mình đang làm mà cảm thấy chưa được hướng dẫn đủ, như gặp đề chưa học?
- Mình có đang tự đặt tiêu chuẩn quá cao, coi mọi việc như một bài thi phải được điểm tối đa?
- Nếu được làm lại giấc mơ, mình muốn mang theo thứ gì vào phòng thi?
Câu cuối nghe như trò chơi nhưng khá hữu ích. Câu trả lời thường là một nguồn lực ngoài đời: thêm thời gian chuẩn bị, một người để hỏi, một bản ghi chú, hay đơn giản là sự bình tĩnh. Đó là thứ đáng tìm cho tuần tới.
Khi nào giấc mơ thi cử cần được để tâm thật
Giấc mơ đi thi thỉnh thoảng ghé qua là bình thường. Nên để tâm khi nó lặp lại nhiều đêm mỗi tuần trong một thời gian dài, khiến bạn sợ đi ngủ, tỉnh giấc giữa đêm với tim đập mạnh, mồ hôi, rồi khó ngủ lại. Ác mộng lặp lại như vậy là dấu hiệu lo âu ban ngày đang cao, và có những cách trị liệu tâm lý hiệu quả cho ác mộng mà bác sĩ hoặc chuyên gia có thể hướng dẫn.
Với học sinh, dấu hiệu cần quan tâm là sợ đến trường, đau bụng hay đau đầu mỗi sáng có bài kiểm tra, khóc nhiều, mất ngủ kéo dài trong mùa thi. Cha mẹ nên giảm áp lực, nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm và tìm đến chuyên gia tâm lý học đường khi cần. Tránh tuyệt đối việc so sánh con với bạn, hay biến giấc mơ thành lý do để bắt con học thêm.
Bất kỳ ai, học sinh hay người lớn, có ý nghĩ làm hại bản thân vì áp lực thi cử, công việc, cần được giúp đỡ ngay: nói với người thân bên cạnh, gọi dịch vụ cấp cứu hoặc tìm đến cơ sở y tế gần nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy thi trượt có phải sắp trượt thật không?
Không có cơ sở để coi giấc mơ là lời báo trước. Dân gian còn hiểu ngược lại là sắp đậu. Một nghiên cứu trên sinh viên y ở Pháp năm 2014 còn thấy người mơ về kỳ thi làm bài không kém, thậm chí tốt hơn. Giấc mơ chỉ cho thấy bạn đang lo.
Vì sao đi làm hai mươi năm rồi vẫn mơ đi thi đại học?
Kỳ thi thời đi học là ký ức sâu nhất về chuyện bị đánh giá. Khi ngoài đời có một tình huống tương tự như buổi đánh giá, hạn nộp, cuộc họp quan trọng, não mượn khung cảnh phòng thi để kể lại cảm giác ấy. Rất nhiều người cùng trải qua.
Mơ bị bắt quay cóp trong phòng thi có ý nghĩa gì?
Giấc mơ này thường gắn với cảm giác sợ bị phát hiện là chưa đủ giỏi, dù ngoài đời bạn làm việc tốt. Đó là trải nghiệm phổ biến, hay gặp khi vừa lên vị trí mới hoặc nhận việc lớn. Nhìn lại thành quả thật của mình giúp giảm cảm giác này.
Mơ quên mang thẻ dự thi, bút thì nên làm gì?
Nếu sắp có việc quan trọng, hãy dùng giấc mơ như lời nhắc chuẩn bị đồ đạc, giấy tờ từ tối hôm trước. Còn nếu không có việc gì, giấc mơ có thể phản ánh cảm giác chung là mình đang thiếu sự chuẩn bị cho một thay đổi nào đó.
Có cách nào bớt mơ thấy đi thi không?
Giảm nguồn lo ban ngày là chính: chia nhỏ việc, chuẩn bị sớm, nghỉ ngơi đủ. Trước khi ngủ, ghi ra giấy các việc ngày mai để đầu óc không phải "giữ" chúng. Tránh xem điện thoại, đọc email công việc ngay trước giờ ngủ.
Mơ thi đậu, được điểm cao thì có ý nghĩa gì?
Thường phản ánh cảm giác tự tin, được công nhận, hoặc vừa vượt qua một việc khó. Dân gian xem là giấc mơ lành, nhưng đó là cách hiểu truyền miệng. Hãy tận hưởng cảm giác dễ chịu ấy mà không cần đặt kỳ vọng vào kết quả thật.