Ngay lúc bạn đang mơ, đôi mắt bạn có thể đang đảo qua đảo lại rất nhanh dưới mí mắt khép kín. Năm 1953, hai nhà nghiên cứu Eugene Aserinsky và Nathaniel Kleitman ghi nhận giai đoạn ngủ có chuyển động mắt nhanh, gọi là giấc ngủ REM, và phát hiện rằng người bị đánh thức trong giai đoạn này thường kể lại giấc mơ sống động. Đôi mắt vì thế gắn với giấc mơ theo cách rất thật: mắt nhắm, nhưng não vẫn "nhìn".
Mơ thấy mắt, dân gian thường đọc theo độ sáng: mắt sáng, nhìn rõ là việc thông suốt; mắt mờ, bị mù, đau mắt là gặp trắc trở, có người thân không khoẻ. Đây là cách hiểu truyền miệng, không có cơ sở để coi là lời báo trước.
Ở góc tâm lý, giấc mơ về mắt hay xoay quanh hai câu hỏi: mình có đang nhìn rõ mọi chuyện không, và mình có đang bị người khác nhìn quá nhiều không. Bài này khác bài về khuôn mặt và soi gương trên trang: ở đây chỉ nói về đôi mắt, khi bị mù, khi đau, khi lạ, khi nhiều đến đáng sợ.
Mắt nhắm mà vẫn "nhìn": chuyện của giấc ngủ REM
Trong giấc ngủ REM, não hoạt động mạnh gần như lúc thức, đặc biệt các vùng liên quan tới thị giác và cảm xúc, trong khi phần lớn cơ bắp được thả lỏng gần như hoàn toàn. Vì thế giấc mơ của người sáng mắt chủ yếu là hình ảnh: ta "thấy" nhà cửa, người quen, cảnh vật dù mắt đang nhắm. Còn việc mắt đảo nhanh có liên quan chính xác thế nào tới những gì ta thấy trong mơ thì các nhà khoa học vẫn đang tranh luận.
Điều này giải thích một chi tiết hay gặp: trong mơ, khi người ta cố mở mắt, căng mắt ra nhìn mà mọi thứ vẫn mờ mịt. Đó thường là lúc não đang ở ranh giới giữa ngủ và thức, cố "bật" thị giác thật trong khi cơ thể còn ngủ. Một số người đi tới trạng thái tỉnh mà không cử động được, điều người Việt gọi là bóng đè, đã được bàn ở một trang khác; ở đây chỉ cần biết đó là hiện tượng của giấc ngủ, không phải điềm gì.
Hiểu chuyện này giúp bớt sợ khi mơ thấy mình bị mù hay không mở mắt được. Một phần cảm giác ấy đến từ chính cơ chế giấc ngủ, phần còn lại mới là chuyện tâm lý đáng đọc.
Đôi mắt trong lời ăn tiếng nói người Việt
Tiếng Việt có rất nhiều cách nói về mắt, và mỗi cách là một gợi ý để đọc giấc mơ. "Mắt to hơn bụng" chê người tham ăn, lấy nhiều mà không ăn hết. "Mắt nhắm mắt mở" chỉ lúc vừa ngủ dậy chưa tỉnh, hay làm việc qua loa. "Mắt để trên trán" chê người kiêu ngạo. "Có mắt không tròng" là tự trách mình nhìn người sai. "Mắt thấy tai nghe" là chứng kiến tận nơi. Người xưa còn nói "con mắt là cửa sổ tâm hồn", ý rằng nhìn mắt đoán được lòng.
Những câu ấy cho thấy trong tâm thức người Việt, mắt không chỉ để nhìn mà còn để hiểu, để đánh giá người. Giấc mơ về mắt vì thế hay chạm tới chuyện nhận định: mình có đang nhìn nhầm ai không, có đang tin một người mình không nên tin, hay có đang bỏ qua điều gì ngay trước mắt.
Dân gian còn có lời truyền miệng về giật mắt: giật mắt trái, mắt phải báo chuyện này chuyện kia. Đó là lời truyền miệng, còn giật mí mắt ngoài đời thường liên quan tới mệt mỏi, thiếu ngủ, căng thẳng, dùng nhiều cà phê; nếu giật kéo dài nhiều tuần hoặc lan ra cả mặt thì nên hỏi bác sĩ.
Mơ thấy mình bị mù
Đây là biến thể gây sợ nhất. Người mơ đột nhiên không thấy gì, quờ quạng trong bóng tối, gọi người mà không biết ai ở đâu. Có người mơ mù một bên, có người mơ mù dần, mọi thứ mờ đi như sương. Cảm xúc thường là hoảng loạn và bất lực.
Ở góc tâm lý, bị mù trong mơ hay gắn với cảm giác mất phương hướng: không biết nên đi tiếp con đường nào, không hiểu chuyện gì đang xảy ra trong một mối quan hệ, không đoán được kết quả của một việc lớn. Người vừa bị lừa, vừa phát hiện mình bị giấu chuyện cũng hay mơ mình mù, như thể giấc mơ đang nói "mình đã không nhìn thấy".
Cũng có một chiều khác: không muốn nhìn. Có những chuyện ta biết mà cố không nhìn vào, như sức khoẻ đang xấu đi, khoản nợ đang tăng, con cái đang có vấn đề. Giấc mơ mù có khi là hình ảnh của sự né tránh ấy. Câu hỏi đáng đặt ra là: có điều gì mình đang cố tình nhắm mắt cho qua?
Nếu trong mơ có người dắt tay bạn đi, hoặc bạn dần nhìn thấy trở lại, đó là chi tiết đáng ghi nhận: một sự trợ giúp, hoặc một sự sáng tỏ đang tới.
Đau mắt, chảy nước mắt, có vật trong mắt
Mơ thấy mắt đau, cay, có cát bụi bay vào, hay mắt chảy nước không ngừng là những giấc mơ thường gắn với cơ thể thật. Người ngủ trong phòng điều hoà, làm việc với màn hình nhiều giờ, ngủ ít, rất dễ bị khô mắt, và cảm giác cộm, rát ấy có thể lọt vào giấc mơ lúc gần sáng. Người đeo kính áp tròng mà ngủ quên không tháo cũng hay mơ những cảnh như thế, và ngủ khi đeo kính áp tròng là thói quen các bác sĩ mắt khuyên tránh vì dễ gây tổn thương, nhiễm trùng.
Ở góc tâm lý, vật lạ trong mắt gắn với "cái gai trong mắt": một người, một chuyện khiến mình khó chịu mỗi lần nhìn thấy. Mắt chảy nước mà không phải khóc lại gắn với nỗi buồn chưa được cho phép chảy ra: người đang cố tỏ ra mạnh mẽ sau một mất mát hay mơ thấy mắt mình ướt mà không hiểu vì sao.
Nếu sau giấc mơ bạn thật sự thấy mắt đỏ, đau, nhìn mờ, có ghèn nhiều, nhạy cảm với ánh sáng, đừng tìm nghĩa giấc mơ mà hãy đi khám mắt. Đột ngột nhìn mờ hay mất thị lực, thấy chớp sáng, thấy bóng đen như màn che là những dấu hiệu cần khám gấp.
Mắt lạ: đổi màu, mắt của người khác, mắt động vật
Một số giấc mơ không nói về chuyện nhìn được hay không, mà về đôi mắt lạ. Soi gương thấy mắt mình đổi màu, xanh, đỏ, vàng như mắt mèo. Thấy người quen nhưng đôi mắt không phải của họ. Thấy mình có đôi mắt của một con vật. Những cảnh này thường để lại cảm giác rờn rợn.
Ở góc tâm lý, mắt lạ trên khuôn mặt quen thường gắn với cảm giác người ấy, hay chính mình, đang khác đi: một người bạn thân bỗng lạnh nhạt, một người thân thay đổi tính nết sau một biến cố, hay mình sau một giai đoạn khó thấy không còn nhận ra bản thân. Đôi mắt là chỗ người ta nhìn vào để nhận ra nhau, nên khi đôi mắt lạ, cảm giác xa lạ được đẩy lên cao nhất.
Mắt động vật trên mặt mình có khi lại mang nghĩa tích cực: muốn nhìn sắc hơn, tinh hơn, như mắt chim ưng, mắt mèo trong đêm. Người đang phải cảnh giác cao, như làm kiểm toán, làm điều tra, hay đang đề phòng một người, có thể mơ thấy mình có đôi mắt như vậy.
Một giấc mơ mắt mờ, ba người mơ
Một bà cụ ngoài bảy mươi kể mình mơ đi chợ mà mắt mờ dần, không nhận ra hàng quen, không tìm được đường về. Bà vừa được bác sĩ nói mắt bắt đầu đục thuỷ tinh thể, đang chờ lịch mổ. Giấc mơ của bà là nỗi sợ mất khả năng tự đi lại, tự lo cho mình, điều người già rất sợ. Con cháu chỉ cần ngồi nghe, hỏi han lịch khám, nói rằng sẽ đưa bà đi, là đủ để bà yên lòng hơn.
Một cậu sinh viên năm cuối mơ đang làm bài thi thì mắt mờ, chữ trên đề nhoè hết, nhìn mãi không ra. Cậu học đêm liên tục, mắt mỏi, và đang lo bài thi tốt nghiệp. Giấc mơ là sự mệt mỏi của đôi mắt thật cộng với nỗi lo không "nhìn" ra đáp án. Điều cậu cần có lẽ là vài đêm ngủ đủ và nghỉ mắt giữa những giờ học.
Một người phụ nữ ngoài bốn mươi mơ nhìn chồng mà mắt mờ, chỉ thấy một cái bóng. Chị không lo về mắt; chị đang thấy hai vợ chồng xa cách, không còn hiểu nhau như trước. Giấc mơ vẽ sự xa cách ấy thành một tấm màn mờ trước mắt.
Ba người, một giấc mơ mắt mờ, ba câu chuyện: một về sức khoẻ, một về áp lực, một về tình cảm. Đó là lý do nên đọc giấc mơ bắt đầu từ đời mình, không bắt đầu từ bảng giải mộng.
Nhiều con mắt nhìn chằm chằm, và những cảnh khác hay gặp
Hàng chục con mắt trên tường, trên trần nhìn mình. Cảnh đáng sợ nhưng khá phổ biến. Nó gắn với cảm giác bị theo dõi, bị đánh giá liên tục: môi trường làm việc có camera, gia đình hay soi xét, hoặc áp lực từ mạng xã hội khi mọi việc mình làm đều bị bình luận.
Một con mắt khổng lồ trên bầu trời. Gắn với cảm giác có một quyền lực lớn đang nhìn mình: cha mẹ, cấp trên, dư luận, hoặc lương tâm chính mình. Cảm xúc là sợ hay yên tâm cho biết bạn thấy sự "nhìn" ấy là kiểm soát hay che chở.
Mắt chảy máu. Cảnh mạnh, thường đến từ phim ảnh. Ở góc tâm lý, nó có thể gắn với điều đã thấy mà đau, như chứng kiến một chuyện không muốn thấy.
Mất một con mắt, mắt rơi ra. Gắn với cảm giác mất một phần khả năng nhìn nhận, chỉ thấy được một phía của câu chuyện.
Đeo kính mà vẫn không thấy, hoặc bỏ kính ra lại thấy rõ. Người cận thị hay mơ cảnh này. Ngoài chuyện kính thật, nó có thể gắn với việc nhìn đời qua một "lăng kính" có sẵn, như định kiến, lời người khác, và mong được nhìn bằng mắt mình.
Nhìn rõ đến từng chi tiết, mắt sáng lạ thường. Cảm giác minh mẫn, sáng tỏ. Hay đến sau khi một chuyện rối được giải quyết, một quyết định đã chọn xong.
Khi giấc mơ về mắt cần được để ý thật
Phần lớn giấc mơ về mắt chỉ để lại cảm giác lạ một lúc rồi qua. Có ba trường hợp nên để ý hơn. Thứ nhất, khi giấc mơ đi kèm triệu chứng mắt thật: đau, đỏ, mờ, chớp sáng, ruồi bay nhiều đột ngột; hãy đi khám mắt, và đi gấp nếu thị lực giảm đột ngột. Giấc mơ không chẩn đoán, nhưng đôi khi nó là cách cơ thể khiến bạn chú ý.
Thứ hai, khi những giấc mơ bị theo dõi, bị nhìn chằm chằm lặp lại kèm cảm giác ban ngày lúc nào cũng có người nhìn mình, nói về mình, đến mức sợ ra ngoài, mất ngủ. Cảm giác bị theo dõi kéo dài như vậy nên được nói với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không phải để bị gán bệnh mà để được lắng nghe và hỗ trợ đúng cách.
Thứ ba, ở người lớn tuổi đang lo về mắt, như đục thuỷ tinh thể, tăng nhãn áp, giấc mơ bị mù có thể là nỗi sợ mất thị lực rất thật. Đưa ông bà đi khám mắt định kỳ, nói chuyện về những gì bác sĩ dặn, thường giúp ông bà yên tâm hơn mọi lời giải mộng.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy mình bị mù là điềm gì?
Dân gian hay đọc là gặp trắc trở, khó thấy đường đi. Đây là cách hiểu truyền miệng, không có cơ sở để coi là lời báo trước. Về tâm lý, bị mù trong mơ thường gắn với cảm giác mất phương hướng, hoặc có điều mình đang cố không nhìn vào.
Mơ bị đau mắt có phải mắt sắp có bệnh?
Giấc mơ không chẩn đoán bệnh. Cảm giác khô, cộm mắt thật lúc ngủ, như ngủ phòng điều hoà, dùng màn hình nhiều, có thể lọt vào giấc mơ. Nếu tỉnh dậy mắt đỏ, đau, nhìn mờ thì nên đi khám mắt.
Vì sao trong mơ cố mở mắt mà không mở được?
Đây là trải nghiệm phổ biến, thường xảy ra khi não ở ranh giới giữa ngủ và thức trong khi cơ thể còn ở trạng thái thả lỏng của giấc ngủ REM. Nó không phải điềm gì. Nếu xảy ra thường xuyên và khiến bạn sợ hãi, nên hỏi bác sĩ về giấc ngủ.
Mơ thấy nhiều con mắt nhìn mình nghĩa là gì?
Ở góc tâm lý, cảnh này gắn với cảm giác bị theo dõi, bị đánh giá liên tục, có thể từ công việc, gia đình hay mạng xã hội. Nếu cảm giác bị theo dõi kéo dài cả ban ngày và làm bạn sợ hãi, nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Mơ thấy mắt người thân bị đau thì sao?
Thường phản ánh nỗi lo cho sức khoẻ người đó, nhất là cha mẹ lớn tuổi. Không có cơ sở để coi là lời báo trước. Nếu bạn lo, hãy hỏi han và đưa người thân đi khám mắt định kỳ.
Mơ thấy mắt mình đổi màu có ý nghĩa gì?
Đôi mắt đổi màu thường gắn với cảm giác mình đang khác đi, hoặc muốn được nhìn nhận theo một cách mới. Cảm xúc trong mơ là thích thú hay sợ hãi sẽ cho biết bạn đón sự thay đổi ấy thế nào.