Một người phụ nữ ngoài bốn mươi kể giấc mơ của mình: đang dọn mâm trong đám giỗ bên chồng, bỗng một người họ hàng lớn tiếng chê món ăn chị nấu, rồi chê cả cách chị dạy con, trước mặt mọi người. Chị muốn nói lại mà miệng cứng đờ, mặt nóng ran, cả nhà quay sang nhìn. Chị tỉnh dậy lúc ba giờ sáng, tim đập mạnh, không ngủ lại được. Ngoài đời, không ai nói với chị như thế; nhưng tuần đó chị vừa phải xin nghỉ việc để chăm con ốm, và chị sợ mọi người nghĩ mình không lo được gì.
Mơ thấy bị sỉ nhục, bị khinh thường thường không nói về người làm nhục mình, mà nói về nỗi sợ của chính mình: sợ mình không đủ tốt, sợ bị người khác nhìn thấy chỗ yếu. Kẻ sỉ nhục trong mơ hay nói ra đúng những lời ta vẫn tự nói với mình trong đầu. Vì vậy giấc mơ này đau, nhưng cũng rất có ích nếu biết đọc.
Bài này phân biệt giấc mơ bị sỉ nhục với giấc mơ tự thấy có tội, giấc mơ bị buộc tội oan, vì ba cảm xúc ấy hay bị gộp làm một. Phần cuối có những dấu hiệu cho thấy đã tới lúc cần người hỗ trợ, nhất là khi sự sỉ nhục có thật ngoài đời.
Vì sao bị làm nhục trong mơ lại đau đến vậy
Xấu hổ là một cảm xúc xã hội: nó chỉ xuất hiện khi có ánh mắt của người khác, thật hay tưởng tượng. Con người là loài sống theo nhóm, và trong phần lớn lịch sử, bị nhóm khinh rẻ, gạt ra ngoài là chuyện nguy hiểm thật. Có lẽ vì vậy mà nỗi xấu hổ được cảm nhận mạnh tới mức thân thể phản ứng: mặt nóng, muốn cúi xuống, muốn biến mất.
Trong giấc mơ, cảm xúc được khuếch đại hơn lúc thức, trong khi khả năng lý luận để tự trấn an lại yếu đi. Lúc thức, khi bị chê, ta còn kịp nghĩ "người đó đang bực chuyện khác" hay "chuyện nhỏ thôi". Trong mơ, không có lớp đệm ấy, câu chê đi thẳng vào chỗ đau. Đó là lý do nhiều người tỉnh dậy sau giấc mơ bị làm nhục với cảm giác như vừa trải qua chuyện thật.
Theo thuyết liên tục, những gì làm ta bận tâm về cảm xúc lúc thức sẽ có mặt trong giấc mơ. Một lời phê bình nhỏ ở cơ quan, một ánh nhìn lạ của hàng xóm, một bình luận trên mạng có thể không làm ta để ý nhiều ban ngày, nhưng giấc mơ nhặt lại và phóng lớn, đặt vào khung cảnh đông người.
Ai làm nhục mình trong mơ: mỗi người gợi một câu hỏi
Người trong gia đình. Cha mẹ, anh chị, gia đình bên chồng hay bên vợ. Giấc mơ hay chạm vào nhu cầu được chấp nhận trong chính nhà mình. Người làm dâu, làm rể những năm đầu, con cái đang làm trái ý cha mẹ, hay kể dạng này.
Sếp, đồng nghiệp. Bị mắng trước cả phòng, bị chê trong cuộc họp. Thường gắn với lo âu về năng lực, đánh giá công việc, hoặc một lần thật sự bị phê bình mà mình chưa nguôi.
Thầy cô, bạn học cũ. Bị gọi lên bảng rồi bị chế giễu, cả lớp cười. Vết cũ từ thời đi học có thể sống rất lâu, quay lại khi mình đang ở một môi trường bị đánh giá.
Người lạ, đám đông. Một đám người không rõ mặt chỉ trỏ, cười nhạo. Dạng này gắn với nỗi sợ dư luận nói chung, sợ "người ta nói", thường thấy ở người đang trải qua chuyện dễ bị bàn tán như ly hôn, thất nghiệp, con cái có chuyện.
Người yêu, bạn đời. Bị chính người thân thiết coi thường là dạng đau nhất. Có khi nó phản ánh nỗi sợ mình không xứng đáng, có khi phản ánh một cách đối xử thật trong mối quan hệ mà mình chưa dám gọi tên.
Một phiên bản khác của chính mình. Hiếm hơn: mình đứng nhìn chính mình chê bai mình. Giấc mơ này nói thẳng về tiếng nói tự phê phán bên trong.
Muốn cãi lại mà không thốt ra lời
Gần như ai mơ bị sỉ nhục cũng nhớ một chi tiết: muốn nói lại mà miệng không mở được, hoặc nói ra mà không thành tiếng, hoặc nói rồi mà không ai nghe. Một phần lý do là sinh lý. Trong giấc ngủ REM, cơ thể ở trạng thái gần như tê liệt cơ bắp, và giấc mơ dường như "biết" điều đó qua những cảnh không cử động được, không nói được.
Phần còn lại là tâm lý. Người hay mơ cảnh không cãi được thường là người ngoài đời cũng ít khi lên tiếng bảo vệ mình: nhường nhịn cho êm chuyện, nuốt giận vì nể người lớn, sợ mất việc. Giấc mơ không trách bạn vì điều đó, nhưng có thể đang cho thấy những lời chưa nói đã tích lại khá nhiều.
Có người kể sau một thời gian tập nói "không" ngoài đời, dù chỉ với những chuyện nhỏ như từ chối một việc không phải của mình, giấc mơ đổi khác: họ bắt đầu cãi lại được trong mơ, có khi người làm nhục mình bỗng thu nhỏ lại rồi biến mất. Không phải ai cũng như vậy, nhưng đó là một hướng đáng thử.
Vết cũ từ thời đi học
Một nhóm lớn giấc mơ bị khinh thường đưa người mơ trở về lớp học: bị bạn bắt nạt, bị đặt biệt danh, bị thầy cô phạt đứng trước lớp, bị đọc to điểm kém, bị chê nghèo, chê quê. Những chuyện ấy có khi xảy ra cách đây hai, ba mươi năm, nhưng cảm giác trong mơ vẫn tươi như hôm qua.
Xấu hổ ở tuổi nhỏ để lại dấu khá sâu vì đó là lúc mình đang hình thành cách nhìn về bản thân. Một đứa trẻ bị chế giễu nhiều lần có thể lớn lên mang theo câu hỏi "mình có đáng được tôn trọng không". Khi người lớn gặp lại một tình huống bị đánh giá, như kỳ sát hạch ở cơ quan, buổi họp phụ huynh, gặp lại bạn cũ, giấc mơ hay kéo những cảnh cũ ấy lên.
Nếu bạn nhận ra mình hay mơ lại chuyện bị bắt nạt thời đi học, đó không phải yếu đuối. Nói chuyện về những ký ức đó với người tin cậy, hoặc với một nhà trị liệu tâm lý nếu chúng vẫn làm bạn đau nhiều, có thể giúp chúng dịu xuống. Và nếu bạn đang là cha mẹ, giấc mơ ấy có khi là lời nhắc để ý xem con mình ở trường có đang bị bạn bè đối xử tệ hay không.
Xấu hổ và tội lỗi: hai cảm giác khác nhau
Giấc mơ bị sỉ nhục hay bị nhầm với giấc mơ tội lỗi, nhưng các nhà tâm lý học phân biệt khá rõ hai cảm giác này. Tội lỗi hướng vào việc làm: "mình đã làm một điều sai". Xấu hổ hướng vào con người: "mình là người kém cỏi". Người thấy tội lỗi thường muốn sửa sai, xin lỗi; người thấy xấu hổ thường muốn trốn, giấu đi.
Trong giấc mơ tự thấy có tội, mình là người gây ra chuyện. Trong giấc mơ bị sỉ nhục, mình thường không làm gì sai cả, chỉ bị người khác hạ thấp. Còn trong giấc mơ bị vu oan, có lời buộc tội cụ thể mà mình biết là không đúng. Ba dạng có bài riêng trong cùng mục, vì cách gỡ khác nhau.
Với nỗi xấu hổ, cách gỡ hiệu quả thường không phải tự thuyết phục "mình giỏi lắm", mà là nói ra với một người không phán xét. Xấu hổ lớn lên trong im lặng và giấu giếm; khi được kể ra và được lắng nghe, nó thường nhỏ đi rõ rệt.
Những hoàn cảnh hay sinh ra giấc mơ bị khinh thường
Giấc mơ này hay xuất hiện nhiều hơn vào những giai đoạn người mơ thấy vị thế của mình bị lung lay:
- Mất việc, đổi việc, thu nhập giảm: sợ bị người thân, bạn bè coi thường vì không còn như trước.
- Nợ nần, khó khăn tiền bạc: ngại gặp người quen, sợ bị nói ra nói vào.
- Ly hôn, chia tay: sợ ánh nhìn của họ hàng, hàng xóm.
- Làm dâu, làm rể những năm đầu: chưa chắc mình được chấp nhận.
- Người lớn tuổi phải phụ thuộc con cháu: sợ mình thành gánh nặng, bị coi nhẹ.
- Trẻ vị thành niên: rất nhạy với ánh mắt bạn bè, sợ bị chê ngoại hình, bị cô lập trên mạng.
Nếu bạn đang ở một trong những hoàn cảnh này, giấc mơ chỉ cho thấy nỗi sợ là thật, không cho thấy người khác thật sự nghĩ như vậy. Thường thì người quanh ta bận chuyện của họ hơn ta tưởng nhiều.
Sau giấc mơ: làm dịu nỗi xấu hổ còn sót lại
Cảm giác xấu hổ từ giấc mơ có thể bám theo cả buổi sáng. Vài việc đơn giản dưới đây giúp nó qua nhanh hơn, không cần nghi lễ hay tra cứu gì:
- Gọi tên cảm xúc thành lời, dù chỉ nói nhỏ với mình: "mình đang thấy xấu hổ vì giấc mơ". Gọi tên được thường làm cảm xúc bớt mù mờ, bớt lấn át.
- Viết lại câu chê trong mơ, rồi hỏi: câu này có phải mình vẫn tự nói với mình không? Nếu có, nó đến từ đâu, từ ai, từ bao giờ?
- Viết thêm một câu trả lời mà trong mơ mình không nói được. Câu trả lời bình tĩnh, không cần gay gắt. Đọc lại nó vài lần trong ngày.
- Tìm một bằng chứng ngược lại từ đời thật: một việc mình làm tốt gần đây, một người đã cảm ơn mình. Không phải để tự khen, chỉ để cân lại bức tranh.
- Nếu giấc mơ chạm tới một người cụ thể, cân nhắc xem có điều gì cần nói thật với họ, hay chỉ là nỗi sợ trong lòng mình.
Những bước này mượn ý từ cách các nhà trị liệu làm việc với tiếng nói tự phê phán: đưa nó ra ngoài, nhìn nó như một ý nghĩ, không phải một sự thật. Làm vài lần, nhiều người thấy giấc mơ bị chê bai đến thưa hơn và để lại ít dư âm hơn.
Dân gian nói gì, và khi mình là người làm nhục người khác
Lời truyền miệng về giấc mơ bị sỉ nhục thường theo lối mộng ngược: mơ bị chê thì ngoài đời được khen, mơ bị khinh thì sắp được nể. Cũng có người dặn sau giấc mơ này nên khiêm tốn, bớt tranh cãi vài hôm. Ông bà nói để dặn dò, không phải để phán; lời dặn giữ hoà khí thì chẳng hại gì, còn chuyện được khen hay bị chê ngoài đời thì giấc mơ không biết trước được.
Một biến thể ít người kể là mình chính là kẻ sỉ nhục người khác trong mơ: mắng nhân viên, chê bai vợ con, cười nhạo một người yếu thế. Tỉnh dậy, người mơ thường thấy khó chịu với chính mình. Giấc mơ này có khi phản ánh một cơn bực bị dồn nén, có khi là cách tâm trí "thử vai" kẻ mạnh sau thời gian dài mình bị đè nén.
Nếu bạn nhận ra ngoài đời mình cũng hay nói nặng với người thân khi mệt, giấc mơ có thể là dịp để dừng lại. Còn nếu không, cứ xem đó là một cảnh mơ, không phải bằng chứng về con người bạn.
Khi sự sỉ nhục không chỉ ở trong giấc mơ
Có những người mơ bị sỉ nhục vì ngoài đời họ đang thật sự bị đối xử như vậy: bị chửi mắng, chê bai thường xuyên ở nhà, bị cấp trên lăng mạ, bị bạn bè bắt nạt trên mạng. Khi đó, giấc mơ không phải điều cần giải nghĩa; nó là tiếng vọng của một tình trạng cần được thay đổi.
Bạo lực bằng lời nói cũng là bạo lực. Nếu bạn đang ở trong hoàn cảnh ấy, hãy kể với một người tin cậy, ghi lại những gì xảy ra, và tìm đến các nơi hỗ trợ: phòng tư vấn tâm lý, tổ chức hỗ trợ phụ nữ và gia đình, bộ phận nhân sự hoặc công đoàn nơi làm việc. Với trẻ em bị bắt nạt ở trường, cha mẹ cần trao đổi với giáo viên và nhà trường, không bảo con "tự xử lý".
Ngay cả khi không có ai làm nhục mình ngoài đời, nếu giấc mơ lặp lại nhiều tuần, đi kèm mất ngủ, tự ti nặng, né tránh mọi người, thì gặp bác sĩ hoặc nhà trị liệu tâm lý là bước nên làm. Tự ti kéo dài không phải tính cách cố định; nó có thể được giúp.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy bị người thân chê bai có phải họ đang nghĩ xấu về mình?
Không. Giấc mơ không đọc được suy nghĩ người khác. Người thân trong mơ thường nói ra nỗi lo của chính bạn. Nếu bạn thật sự băn khoăn, một cuộc trò chuyện thẳng thắn ngoài đời sẽ rõ ràng hơn mọi giấc mơ.
Vì sao mơ bị sỉ nhục mà không cãi lại được?
Một phần vì trong giấc ngủ REM cơ bắp gần như bất động, giấc mơ hay có cảnh không nói, không cử động được. Phần khác, nó có thể phản ánh thói quen nhường nhịn, ngại lên tiếng ngoài đời.
Đã đi làm lâu năm vẫn mơ bị bạn học bắt nạt là sao?
Những ký ức xấu hổ tuổi nhỏ có thể sống rất lâu và quay lại khi bạn gặp tình huống bị đánh giá. Đó không phải yếu đuối. Nếu ký ức ấy vẫn làm bạn đau nhiều, nói chuyện với nhà trị liệu tâm lý có thể giúp.
Mơ thấy mình sỉ nhục người khác có phải mình là người xấu?
Không. Giấc mơ có thể là cơn bực bị dồn nén, hoặc tâm trí thử một vai khác sau thời gian dài bị đè nén. Nếu ngoài đời bạn hay nặng lời khi mệt, giấc mơ là dịp tốt để để ý; nếu không thì chỉ là một cảnh mơ.
Con kể mơ bị bạn cả lớp cười, cha mẹ nên làm gì?
Hỏi chuyện con nhẹ nhàng về bạn bè ở lớp, nghe nhiều hơn nói. Nếu con có dấu hiệu bị bắt nạt thật như sợ đi học, đồ dùng hay bị mất, buồn bã, cần trao đổi với giáo viên để cùng giải quyết.
Giấc mơ bị khinh thường lặp lại nhiều đêm thì nên làm gì?
Ghi lại người và tình huống trong mơ, đối chiếu với những chuyện ban ngày làm bạn thấy bị coi nhẹ. Kể ra với người tin cậy. Nếu kéo dài kèm mất ngủ, tự ti, né tránh mọi người, nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.