"Mơ thấy mình làm điều ác thì có phải trong lòng mình xấu xa?" Đó là câu nhiều người gõ vào điện thoại lúc năm giờ sáng, sau một giấc mơ trong đó họ xô ngã một người già, mắng con không tiếc lời, bỏ mặc một đứa trẻ khóc bên đường, hay làm một việc mà lúc thức họ không bao giờ nghĩ tới. Tỉnh dậy, cảm giác nặng nề còn bám theo cả buổi sáng, như thể mình vừa thật sự làm điều đó.
Câu trả lời ngắn: không. Giấc mơ không phải bản khai đạo đức, và việc mình làm trong mơ không cho biết mình là người thế nào. Khi ngủ mơ, phần não lo việc cân nhắc, tự kiểm soát và đặt mình vào chỗ người khác hoạt động yếu đi rõ rệt, nên cốt truyện trong mơ có thể đi những đường mà lúc thức ta chặn ngay từ đầu. Chính cảm giác áy náy sau khi tỉnh mới là thứ nói về con người bạn: bạn để tâm tới điều đúng sai.
Bài này đi qua những dạng giấc mơ "làm điều ác" hay gặp, vì sao cảm giác tội lỗi có thể kéo dài sang ban ngày, lời dân gian nói gì, và khi nào chuyện không còn nằm trong giấc mơ nữa mà cần người có chuyên môn giúp. Giấc mơ bị người khác buộc tội oan và giấc mơ bị sỉ nhục có bài riêng trong cùng mục này.
Vì sao trong mơ mình làm được điều lúc thức không bao giờ làm
Các nghiên cứu chụp hình hoạt động não trong giấc ngủ REM, giai đoạn có nhiều giấc mơ sống động nhất, đã ghi nhận một hình ảnh khá nhất quán: vùng vỏ não trước trán ở hai bên, nơi tham gia lập kế hoạch, kiềm chế và soi xét hành vi của chính mình, hoạt động thấp hơn lúc thức; trong khi các vùng xử lý cảm xúc, nhất là hạch hạnh nhân, lại hoạt động mạnh. Nói gọn, trong mơ cảm xúc chạy trước, "người gác cổng" ngủ gật.
Hệ quả là giấc mơ ít khi dừng lại hỏi "làm thế có đúng không". Một cơn bực nhỏ có thể phóng lên thành cú đánh, một ý nghĩ thoáng qua "giá mà không phải lo cho ai" có thể thành cảnh bỏ đi không ngoảnh lại. Cũng vì người gác cổng ngủ gật mà trong mơ ta ít khi thấy lạ trước những chuyện vô lý, như cha mẹ đã mất vẫn ngồi ăn cơm, hay mình bay qua mái nhà.
Cần nói rõ giới hạn: các phát hiện này mô tả hoạt động chung của não khi mơ, chưa ai đọc được "ý nghĩa" của từng cảnh từ hình chụp não. Nhưng chúng đủ để gỡ một hiểu lầm hay gặp, rằng giấc mơ là nơi bản chất thật lộ ra khi lớp vỏ lịch sự bị gỡ đi. Giấc mơ là một chế độ hoạt động khác của não, không phải bản chất thật.
Những việc "độc ác" hay gặp trong mơ và câu hỏi mỗi việc gợi ra
Đánh, xô, làm đau người khác. Thường gắn với cơn giận chưa được nói ra, nhiều khi với chính người bị đánh trong mơ, nhiều khi với một người hoàn toàn khác mà giấc mơ "đổi vai". Câu đáng hỏi: gần đây mình đang nén điều gì?
Bỏ mặc người cần giúp. Một đứa trẻ lạc, người già ngã, bạn gọi điện mà mình không nghe. Dạng này hay gặp ở người đang ôm quá nhiều trách nhiệm, chăm cha mẹ ốm, nuôi con nhỏ, gánh việc cho cả phòng. Giấc mơ nói về giới hạn sức mình hơn là về lòng tốt.
Nói dối, che giấu, lấy đồ không phải của mình. Hay xuất hiện khi ngoài đời có một chuyện mình chưa nói thật hết, dù nhỏ: giấu một khoản chi, hứa rồi không làm, nhận phần hơn trong một việc chung.
Làm hại con vật. Khiến nhiều người day dứt nhất, nhất là người yêu động vật. Thường đi cùng cảm giác bất lực hoặc lo âu về một thứ yếu ớt mình phải chăm, như thú cưng già, cây trồng, hay chính đứa con nhỏ.
Phản bội người thân, bạn bè. Kể chuyện riêng của bạn cho người ngoài, đứng về phía kẻ khác trong một cuộc cãi. Có khi đó là nỗi sợ mình đã làm người ta thất vọng, có khi là sự giằng co giữa hai nhóm người mình cùng thương.
Gây ra tai nạn. Lái xe đâm người, làm đổ lửa, quên khoá ga. Đây thường là lo âu về trách nhiệm đội lốt thành tội lỗi: mình sợ một sơ suất nhỏ gây hậu quả lớn.
Cảm giác nặng lòng kéo sang ban ngày
Cảm xúc của giấc mơ có thể đi theo người mơ thêm vài tiếng sau khi tỉnh, tâm lý học gọi đây là hiện tượng cảm xúc giấc mơ "tràn" sang ngày. Với giấc mơ tội lỗi, hiện tượng này rõ hơn vì người mơ không chỉ buồn mà còn tự xét mình: "sao mình có thể nghĩ ra cảnh đó". Nhiều người không dám kể cho ai, càng giữ kín càng thấy nặng.
Người có tính cầu toàn, người lớn lên trong gia đình hay phạt, hay người đang trong giai đoạn tự trách vì một chuyện thật, thường bị giấc mơ kiểu này đeo bám lâu hơn. Ở họ, giấc mơ chạm đúng vào chỗ đang đau sẵn: nỗi sợ mình không đủ tốt. Một bà mẹ trẻ đang mệt rã rời vì con mọc răng quấy cả đêm, mơ mình quát con rồi bỏ ra ngoài, sáng ra nhìn con mà rơm rớm nước mắt, đó là cảnh rất thường gặp.
Cách gỡ đơn giản nhất là gọi tên đúng thứ mình đang cảm thấy. Áy náy vì một việc chưa từng làm khác với hối hận vì việc đã làm. Cái trước là tín hiệu căng thẳng, cần nghỉ ngơi và chia sẻ. Cái sau, nếu có, là việc của đời thật, giải quyết bằng một lời xin lỗi hay một hành động sửa sai, không phải bằng việc tự hành hạ mình qua giấc mơ.
Khi chuyện cũ quay lại dưới dạng tội lỗi
Không phải giấc mơ tội lỗi nào cũng bịa ra việc mới. Có những giấc mơ diễn lại một chuyện có thật từ rất lâu: lần bắt nạt đứa bạn yếu hơn hồi cấp hai, câu nói nặng với cha mẹ trước khi ông bà mất, lần bỏ dở một lời hứa. Những chuyện ấy tưởng đã chôn kỹ, bỗng hiện về rõ mồn một khi mình gặp một tình huống na ná, như thấy con mình bị bạn bắt nạt, hay chính mình sắp làm cha mẹ.
Theo thuyết liên tục, giấc mơ nhặt lại những gì còn mang nặng cảm xúc, bất kể đã bao lâu. Một việc làm sai mà chưa từng được nói ra, chưa từng được tha thứ, vẫn còn "mở", nên não tiếp tục quay lại với nó, nhất là vào những thời điểm đời sống đặt ra câu hỏi tương tự.
Với những giấc mơ này, việc có ích thường nằm ngoài giấc ngủ: viết ra điều mình hối tiếc, nếu được thì liên lạc với người kia, nếu không còn được nữa thì làm một điều tốt theo cách của mình để khép lại. Nhiều người kể rằng sau khi nói được một câu xin lỗi muộn mấy chục năm, giấc mơ cũ thưa hẳn.
Ý nghĩ ác ám vào cả ban ngày: chỗ giấc mơ không còn là giấc mơ
Có một nhóm người cần được nói riêng. Họ không chỉ mơ làm điều ác mà còn bị những ý nghĩ ấy chen vào lúc thức: bế con thì bỗng loé lên hình ảnh làm rơi con, đứng ở sân ga thì nghĩ tới việc đẩy người bên cạnh, cầm dao thái rau thì sợ chính tay mình. Họ hoảng sợ vì những ý nghĩ đó, né tránh tình huống, kiểm tra đi kiểm tra lại, và càng cố đẩy ý nghĩ đi thì nó càng quay lại.
Những ý nghĩ chen ngang như vậy, trong tâm lý học gọi là ý nghĩ xâm nhập, xảy ra ở rất nhiều người bình thường; điều làm chúng thành vấn đề là mức độ ám ảnh và nỗi sợ đi kèm. Khi chúng chiếm nhiều thời gian trong ngày, làm mình né tránh việc chăm con, nấu ăn, ra đường, đó là dấu hiệu nên tìm đến bác sĩ tâm thần hoặc nhà trị liệu tâm lý. Đây là tình trạng có cách điều trị, và việc người bệnh sợ hãi chính ý nghĩ của mình thường cho thấy họ không có ý định làm điều đó.
Ngược lại, nếu có lúc bạn thật sự thấy muốn làm hại bản thân hay người khác, đừng đợi: nói ngay với một người tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất. Giấc mơ thì có thể đợi, còn những ý nghĩ như thế cần người giúp liền.
Dân gian và nhà chùa nói gì về tội lỗi trong mơ
Trong lời giải mộng truyền miệng, giấc mơ mình làm điều xấu hay được đọc theo lối mộng ngược: mơ mình gây chuyện thì ngoài đời được yên, mơ mình bị trách thì sắp có người giúp. Có nơi lại nói mơ mình đánh người là sắp có tranh cãi, nên giữ lời nói vài hôm. Hai lối hiểu đá nhau như vậy cũng đủ thấy đây là chuyện truyền miệng, mỗi vùng một kiểu, không có gì để làm căn cứ.
Người hay đi chùa thì thường được nghe một ý khác, gần với tâm lý học hơn: điều làm trong lúc ngủ không xuất phát từ chủ ý tỉnh táo, nên không đem ra xét như việc làm lúc thức. Ý ấy giúp nhiều người nhẹ lòng. Điều được khuyên thường không phải cúng bái gì, mà là quay về sống tử tế với những người quanh mình trong ngày hôm đó.
Ông bà ta còn có lời dặn quen thuộc là không kể giấc mơ xấu trước bữa sáng. Với giấc mơ tội lỗi, nhiều người lại thấy đỡ hơn khi kể ra với một người hiểu mình, vì nói thành lời giúp cảnh trong mơ trở về đúng kích thước: một cảnh mơ, không phải một bản án.
Năm câu hỏi để soi giấc mơ tội lỗi vào đời mình
Thay vì tra nghĩa "làm điều ác là điềm gì", vài câu hỏi dưới đây thường cho câu trả lời sát hơn. Ghi ngắn vào sổ, không cần đúng sai:
- Trong mơ mình đã làm gì, với ai, và mình cảm thấy gì ngay lúc đó: hả hê, sợ, hay trống rỗng? Cảm xúc trong cảnh quan trọng hơn hành động.
- Người bị hại trong mơ gợi mình nhớ tới ai ngoài đời, hoặc tới phần nào của chính mình đang bị bỏ quên?
- Gần đây có chuyện gì mình đang thấy có lỗi, dù nhỏ: một lời hứa chưa giữ, một cuộc gọi chưa gọi lại, một lần nặng lời?
- Mình có đang quá tải tới mức muốn "buông hết" mà không dám nói ra không?
- Nếu được làm lại giấc mơ, mình muốn kết thúc khác đi thế nào? Câu trả lời thường chỉ ra một việc nhỏ có thể làm ngoài đời.
Phần lớn người làm bài tập này thấy giấc mơ nói về mệt mỏi và trách nhiệm nhiều hơn là về cái ác. Nhận ra điều đó đã đủ làm cảm giác nặng lòng vơi đi một nửa.
Khi giấc mơ biến thành cử động thật lúc ngủ
Bình thường, trong giấc ngủ REM, cơ bắp lớn bị ức chế nên ta mơ đánh nhau mà người vẫn nằm yên. Ở một số người, chủ yếu là đàn ông từ khoảng năm mươi tuổi trở lên, cơ chế ức chế này trục trặc: họ đấm, đá, la hét theo đúng cảnh trong mơ, có khi làm người nằm cạnh bị thương hoặc tự ngã khỏi giường. Rối loạn hành vi giấc ngủ REM là tên gọi y khoa của tình trạng này.
Nếu người thân kể rằng bạn hay vung tay, đá chân, nói to hoặc ngã khỏi giường đúng lúc đang mơ cảnh xô xát, nên đi khám chuyên khoa thần kinh hoặc chuyên khoa giấc ngủ. Đây không phải chuyện tính cách hung dữ, và việc khám sớm có ý nghĩa với sức khoẻ lâu dài. Trong lúc chờ khám, có thể kê giường thấp, dẹp đồ cứng, đồ sắc quanh giường.
Còn với đa số, những giấc mơ làm điều ác chỉ xuất hiện thưa thớt, vào những tuần căng thẳng. Ngủ đủ, giảm rượu bia buổi tối, nói ra những điều đang dồn nén là những việc giản dị mà giúp được nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy mình giết người có phải trong tiềm thức mình muốn hại ai đó?
Không. Cảnh giết người trong mơ thường là cách giấc mơ phóng to một cơn giận, một nỗi sợ hay mong muốn chấm dứt một chuyện gì đó, như một mối quan hệ ngột ngạt hay một công việc kiệt sức. Giấc mơ nói bằng hình ảnh cực đoan, không phải bằng ý định thật.
Vì sao người hiền lành lại hay mơ mình làm điều xấu hơn?
Một phần vì người hay để tâm tới đúng sai thì nhớ kỹ và day dứt về những giấc mơ ấy, nên họ kể nhiều hơn. Phần khác, người hiền thường nén giận nhiều, và giấc mơ là nơi cảm xúc bị nén có chỗ để hiện ra.
Mơ thấy mình làm hại con có đáng lo không?
Rất nhiều cha mẹ, nhất là trong năm đầu nuôi con, có giấc mơ hoặc ý nghĩ thoáng qua như vậy và sợ hãi vì nó. Nếu chỉ thoáng qua thì thường là dấu hiệu mệt mỏi và lo cho con. Nếu ý nghĩ ám ảnh cả ngày, làm bạn né bế con, nên nói với bác sĩ để được giúp sớm.
Có nên kể giấc mơ tội lỗi cho người bị hại trong mơ nghe không?
Không cần, và đôi khi còn làm người kia khó xử. Nếu giấc mơ gợi ra một chuyện có thật giữa hai người, hãy nói về chuyện thật ấy. Còn cảnh trong mơ, kể cho một người thứ ba tin cậy thường nhẹ nhàng hơn.
Mơ làm điều ác mà trong mơ thấy vui thì sao?
Cảm giác hả hê trong mơ thường là cơn giận được xả ra ở nơi an toàn. Nó không biến bạn thành người tàn nhẫn. Điều đáng hỏi là cơn giận ấy đang nhắm vào chuyện gì ngoài đời và có cách nào nói ra cho đàng hoàng.
Làm sao để bớt mơ những giấc như vậy?
Giữ giờ ngủ đều, hạn chế rượu bia và phim bạo lực sát giờ ngủ, viết vài dòng về điều đang làm mình bực hay áy náy trước khi lên giường. Nếu giấc mơ lặp lại nhiều tuần và làm bạn sợ ngủ, nên gặp người làm nghề trị liệu tâm lý.