Phần lớn người mơ thấy mình bay tỉnh dậy với cảm giác nhẹ nhõm, và giấc mơ bay thường gắn với cảm giác tự do, thoát khỏi một ràng buộc hay vừa vượt qua một chuyện khó. Đó là câu trả lời ngắn. Nhưng chỉ cần một chi tiết là giấc mơ đổi hẳn màu: bay sát mặt đất, chân suýt quệt mái tôn, vướng vào dây điện chằng chịt; hay đang bay cao thì nhận ra mình không biết cách hạ xuống. Những giấc mơ ấy kể về sự gắng sức, nỗi lo mất kiểm soát, nhiều hơn là tự do.
Dân gian hay hiểu bay lên cao là sắp được nâng đỡ, việc học việc làm hanh thông; có nơi lại dặn bay cao quá thì nên khiêm tốn kẻo "trèo cao ngã đau". Đây là những cách hiểu truyền miệng, nghe để biết, không dựa vào đó mà tính chuyện. Tâm lý học không có "đáp án" cho biểu tượng bay; nó hỏi bạn bay thế nào, cảm thấy ra sao, và đời sống gần đây có gì tương ứng.
Bài này đi qua các kiểu bay trong mơ, vì sao não dựng được cảm giác lơ lửng chân thật đến thế, giấc mơ bay ở trẻ con, và trường hợp đang bay thì rơi. Riêng cảm giác hụt chân giật mình lúc vừa thiếp đi đã có bài riêng về giấc mơ rơi từ trên cao.
Mỗi người bay một kiểu
Hỏi mười người từng mơ bay thì sẽ nghe mười cách bay khác nhau. Kiểu bay là chi tiết đầu tiên nên ghi lại:
- Bơi trong không khí: đạp chân, quạt tay như bơi ếch để lên cao. Kiểu này hay gắn với cảm giác phải gắng sức mới giữ được vị trí, giống một công việc mình làm được nhưng mệt.
- Nhún bật: mỗi bước chân bật lên rất cao rồi hạ xuống chậm như trên mặt trăng. Nhiều người kể kiểu này vui, tinh nghịch, gắn với lúc vừa có tin vui hay vừa thoát một áp lực.
- Cất cánh như chim, như máy bay: lao lên nhanh, gió lùa qua mặt. Cảm giác mạnh mẽ, chủ động, hay xuất hiện ở người vừa đưa ra một quyết định lớn.
- Trôi lơ lửng: không cần làm gì, cơ thể tự nổi lên. Có người thấy bình yên, có người thấy bất an vì không điều khiển được.
- Bay thấp, sát đất: chỉ cao hơn đầu người một chút, phải né cây cối, dây điện, mái nhà. Giấc mơ này thường ít vui; nó gợi chuyện muốn bứt lên mà còn vướng víu nhiều thứ.
- Bay bằng một vật: chổi, thảm, chiếc ô, xe máy cất cánh. Vật ấy đôi khi gợi điều đang "nâng" bạn lên ngoài đời: một người, một công cụ, một cơ hội.
Ngoài kiểu bay, nên ghi thêm độ cao và việc bạn có điều khiển được hướng bay hay không. Hai chi tiết này thường nói nhiều hơn chính việc bay.
Một người phụ nữ làm kế toán kể chị thường mơ bơi trong không khí vào cuối quý, càng gần hạn nộp báo cáo càng phải quạt tay mạnh mới không chìm xuống. Sau kỳ quyết toán, chị lại mơ trôi nhẹ trên con sông quê. Chính chị nhận ra hai kiểu bay ấy đi theo nhịp công việc của mình.
Vì sao cảm giác bay trong mơ chân thật đến vậy
Người chưa từng nhảy dù, chưa từng lướt ván vẫn mơ thấy bay với cảm giác gió, độ cao, sự chao nghiêng rất thật. Khoa học chưa giải thích trọn vẹn, nhưng có vài hướng được nhắc nhiều. Trong giấc ngủ REM, cơ thể gần như bất động và não không nhận phản hồi bình thường từ cơ bắp, khớp và cơ quan giữ thăng bằng ở tai trong. Não vẫn tạo ra cảm giác chuyển động, nhưng không bị "kéo lại" bởi trọng lượng cơ thể như khi thức, nên trải nghiệm nhẹ bẫng, lơ lửng là điều dễ xảy ra.
Một hướng khác nhấn vào ký ức: cảm giác đánh đu hồi nhỏ, ngồi xe đi qua dốc, cất cánh trên máy bay, hay đơn giản là cảnh bay trong phim, đều là chất liệu não có thể ghép lại. Đây là những giả thuyết hợp lý, chưa phải kết luận chắc chắn.
Điều được ghi nhận khá đều trong các khảo sát về giấc mơ điển hình là mơ bay thuộc nhóm giấc mơ phổ biến, và nó hay gắn với những giấc mơ mà người mơ biết mình đang mơ. Nhiều người kể chính lúc nhận ra "mình đang mơ" là lúc họ cất cánh được. Chủ đề mơ biết mình đang mơ có những bài chuyên sâu ở nơi khác; ở đây chỉ cần biết hai trải nghiệm ấy hay đi cùng nhau.
Bay cao, bay thấp, bay cùng ai: bảng đối chiếu
Bảng gom những biến thể hay gặp. Cột dân gian là lời truyền miệng để tham khảo, không phải lời báo trước:
| Cảnh trong mơ | Dân gian hay hiểu | Góc nhìn tâm lý |
|---|---|---|
| Bay cao qua mây, nhìn xuống làng quê | Được nâng đỡ, việc hanh thông | Cảm giác nhìn đời sống từ xa, thấy rõ toàn cảnh hơn |
| Bay thấp, vướng dây điện, mái nhà | Việc còn trắc trở | Muốn bứt lên nhưng còn nhiều ràng buộc thực tế |
| Muốn bay mà không lên được | Chưa tới lúc | Một mong muốn đang bị chặn; thiếu tự tin hoặc thiếu điều kiện |
| Bay cùng người yêu, người thân | Tình cảm gắn bó | Cảm giác cùng nhau vượt qua; mong có người đồng hành |
| Bay để chạy trốn ai đó | Thoát nạn | Lối thoát tưởng tượng khỏi một áp lực chưa giải quyết được |
| Bay qua biển, qua núi đến nơi xa | Có chuyến đi | Mong đổi môi trường, thèm một chân trời khác |
| Người khác bay, mình đứng dưới nhìn | Người đó gặp may | So sánh mình với người khác; ngưỡng mộ hoặc ganh tị nhẹ |
Bay để chạy trốn là trường hợp đáng chú ý: giấc mơ cho bạn một lối thoát mà ngoài đời không có. Nếu kiểu giấc mơ này lặp lại, có lẽ đang có một chuyện bạn rất muốn rời xa mà chưa tìm ra đường đi bộ để thoát ra.
Đang bay thì hụt, hoặc không hạ xuống được
Hai biến thể làm nhiều người lo nhất là đang bay bỗng mất sức rơi xuống, và bay lên rồi không biết cách hạ. Với biến thể đầu, câu hỏi hữu ích là: mình rơi vì đâu? Vì sợ hãi đột ngột, vì ai đó gọi, vì nhìn xuống thấy quá cao? Nhiều người kể đúng lúc tự hỏi "sao mình lại bay được nhỉ" thì họ rơi. Về tâm lý, cảnh này gần với cảm giác nghi ngờ bản thân giữa lúc mọi việc đang suôn sẻ: một dự án chạy tốt mà mình bỗng sợ "chắc không kéo dài được".
Biến thể thứ hai, bay mãi không hạ được, thường đi cùng cảm giác bị cuốn theo một việc vượt khỏi tầm tay: một khoản đầu tư lớn hơn dự tính, một vị trí mới nhiều trách nhiệm, một mối quan hệ tiến quá nhanh. Cái vui của việc bay đã nhường chỗ cho câu hỏi "làm sao trở về mặt đất".
Dân gian có câu "trèo cao ngã đau" mà nhiều người lớn tuổi đem ra nhắc khi nghe con cháu kể giấc mơ bay rồi rơi. Câu ấy nên hiểu như lời dặn sống vững, không phải lời đoán sắp có chuyện. Nếu giấc mơ rơi khiến bạn giật nảy người tỉnh dậy, phần lớn đó là phản ứng sinh lý bình thường của cơ thể.
Trẻ con mơ bay và người lớn thôi mơ bay
Nhiều người lớn kể hồi nhỏ họ mơ bay thường xuyên, nhún một cái là bay qua ngõ, qua luỹ tre, còn lớn lên thì hiếm dần. Không có số liệu chắc chắn để khẳng định trẻ con mơ bay nhiều hơn, nhưng cảm nhận này rất phổ biến. Một cách hiểu nhẹ nhàng là trẻ nhỏ chưa bị ràng buộc bởi nhiều nỗi lo, trí tưởng tượng còn ít "luật lệ", nên giấc mơ cũng dễ phá vỡ trọng lực hơn.
Khi trẻ kể "đêm qua con bay qua trường", cha mẹ chỉ cần lắng nghe, hỏi con thấy gì ở trên cao, con có vui không. Đây là dịp hiếm để trẻ kể về thế giới của mình. Không cần gán ý nghĩa, càng không nên dặn trẻ "đừng mơ bay kẻo ngã" khiến con lo vô cớ.
Với người lớn, có người lâu lắm mới mơ bay lại một lần và thấy xúc động. Giấc mơ ấy hay đến vào những thời điểm vừa trút được gánh nặng: xong một kỳ thi, trả xong một khoản nợ, rời một công việc ngột ngạt. Đôi khi nó cũng đến như một hoài niệm, gợi lại tuổi thơ khi mọi thứ còn nhẹ.
Người bay trong truyện cổ và trò chơi tuổi nhỏ
Người Việt lớn lên cùng khá nhiều hình ảnh bay. Thánh Gióng đánh tan giặc rồi cưỡi ngựa sắt bay lên trời từ núi Sóc; chú Cuội bám gốc cây đa bay lên cung trăng; trong truyện Tấm Cám, Tấm hoá thành chim vàng anh bay về cung vua. Những câu chuyện ấy đi vào trí nhớ từ lúc còn ngồi nghe bà kể, nên khi giấc mơ cần một hình ảnh cho sự thoát ra, đổi đời hay trở về, bay là chất liệu có sẵn.
Trò chơi tuổi nhỏ cũng góp phần. Chiều gió nồm, lũ trẻ chạy trên đê thả diều, ngước nhìn con diều sáo vi vu; đánh đu ngày hội, cái đu vút lên cao làm bụng nhói một cái. Người từng trải những khoảnh khắc ấy thường kể giấc mơ bay của họ có cảnh đê làng, bãi ngô, mái đình nhìn từ trên xuống. Giấc mơ lấy ký ức thật làm phông nền rồi cho mình bay ngang qua.
Ở thành phố, chất liệu đổi khác: nhìn qua cửa sổ máy bay, đứng trên sân thượng chung cư, xem phim siêu anh hùng. Không có kiểu nào "đúng" hơn kiểu nào. Điều đáng ghi là phông nền ấy gợi nhớ giai đoạn nào trong đời bạn, vì giấc mơ bay về tuổi thơ thường mang nỗi nhớ, còn giấc mơ bay qua thành phố đang sống thường gắn với chuyện trước mắt.
Mấy câu hỏi để đọc giấc mơ bay của riêng mình
Ghi nhanh câu trả lời trong vài phút sau khi tỉnh dậy, lúc ký ức còn rõ:
- Mình bay kiểu gì: bơi trong không khí, nhún bật, trôi, hay lao vút?
- Mình có điều khiển được hướng và độ cao không, hay bị gió cuốn đi?
- Mình bay từ đâu tới đâu, và có ai ở dưới nhìn lên không?
- Cảm xúc trội nhất là vui, sợ, mệt, hay tự hào?
- Gần đây có việc gì làm mình thấy được "nâng lên", hoặc ngược lại, thấy đang cố quá sức để không chìm xuống?
Đặt câu trả lời cạnh nhau, nhiều người thấy giấc mơ bay của họ là một tấm gương khá trung thực về mức độ tự chủ trong đời sống. Bay chủ động, vui vẻ thường đi cùng giai đoạn bạn thấy mình làm chủ; bay chật vật, sợ hãi thường đi cùng giai đoạn bạn đang gồng.
Mơ bay hiếm khi là ác mộng. Nếu biến thể bay rồi rơi lặp lại thành ác mộng nhiều đêm, kèm mất ngủ, lo âu ban ngày kéo dài, đó là lúc nên chăm giấc ngủ kỹ hơn và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Người từng gặp tai nạn trên cao, từng sợ hãi trong một chuyến bay, nếu mơ đi mơ lại cảnh ấy cũng nên tìm người hỗ trợ.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy mình bay có phải điềm tốt không?
Dân gian thường hiểu bay cao là được nâng đỡ, nhưng đó là cách nói truyền miệng, không phải lời báo trước. Về tâm lý, mơ bay vui vẻ hay gắn với cảm giác tự do, nhẹ nhõm. Bay chật vật, sợ rơi lại nói về áp lực và nỗi lo mất kiểm soát.
Vì sao trong mơ muốn bay mà không bay lên được?
Thường gắn với một mong muốn đang bị chặn hoặc thiếu tự tin ở một việc cụ thể. Một phần cũng do cơ chế ngủ REM: cơ thể bất động nên cảm giác cố gắng mà không đi tới đâu rất hay gặp trong mơ, không riêng giấc mơ bay.
Mơ bay rồi rơi xuống giật mình tỉnh dậy có sao không?
Phần lớn là bình thường. Cú giật mình khi tỉnh là phản ứng của cơ thể. Nếu nó lặp lại thành ác mộng nhiều đêm, kèm mất ngủ hay lo âu kéo dài, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Vì sao lớn lên lại ít mơ bay hơn hồi nhỏ?
Nhiều người có cảm nhận này, dù chưa có số liệu chắc chắn để khẳng định. Một cách hiểu là người lớn mang nhiều lo toan hơn, giấc mơ phản ánh những lo toan ấy nhiều hơn là trò chơi tưởng tượng. Giấc mơ bay hay quay lại khi người lớn vừa trút được gánh nặng.
Mơ bay cùng người yêu nên hiểu thế nào?
Thường gắn với cảm giác đồng hành, cùng nhau vượt qua hoặc mong được như vậy. Nếu trong mơ hai người bay ngang nhau và thấy vui, đó là hình ảnh đẹp của sự gắn bó. Nếu một người bay xa dần, đáng tự hỏi mình có đang lo bị bỏ lại không.
Mơ bay có liên quan tới việc biết mình đang mơ không?
Hai trải nghiệm này hay đi cùng nhau: nhiều người kể lúc nhận ra mình đang mơ cũng là lúc họ cất cánh được. Tuy vậy không phải ai mơ bay cũng biết mình đang mơ, và đa số giấc mơ bay vẫn là giấc mơ thông thường.