Một người đàn ông ngoài ba mươi, sống ở thành phố đã mười năm, kể rằng anh mơ thấy mình về lại căn nhà gỗ ở quê. Dì út đang ngồi quạt cho anh ngủ trưa như hồi anh lên sáu, hỏi anh "con ăn cơm chưa". Anh tỉnh dậy và nhận ra đã gần một năm mình không gọi cho dì. Giấc mơ ấy không có gì đáng sợ, nhưng nó theo anh suốt cả ngày.
Mơ thấy cô, dì hay bác gái thường không phải giấc mơ về cả dòng họ, mà về đúng một người cụ thể và vai trò của người ấy trong đời mình. Dân gian ít có lời giải riêng cho giấc mơ này; nơi thì nói người thân hiện về là nhắc giữ tình, nơi thì đọc theo chi tiết vui buồn. Cách hiểu ấy chỉ là nếp nghĩ truyền miệng, không phải lời đoán trước. Tâm lý học giấc mơ thì nhìn vào quan hệ: người phụ nữ ấy từng chăm mình, từng nghiêm khắc với mình, từng bênh mình, hay đã đi xa.
Bài về họ hàng nói chung, cả họ tụ về ăn giỗ, đã có riêng trên trang. Ở đây chỉ bàn về giấc mơ thấy một người cô, một người dì, một bà bác: vì sao lại là người đó, cách gọi khác nhau từng miền, và các biến thể hay gặp.
Cô, dì, bác, thím, mợ: gọi khác nhau mỗi miền
Trước khi đọc giấc mơ, nên biết người trong mơ là ai theo đúng cách gọi của nhà mình, vì mỗi miền gọi một kiểu. Ở miền Bắc, "bác" là anh hoặc chị của bố mẹ, nên bác gái có thể là chị của bố, chị của mẹ, hoặc vợ của bác trai. "Cô" là em gái của bố, "dì" là em gái của mẹ. Vợ của chú gọi là "thím", vợ của cậu gọi là "mợ".
Ở miền Nam, cách gọi có phần khác. Nhiều nhà gọi chị em của mẹ đều là "dì", chị em của bố đều là "cô", kèm thứ tự trong nhà như dì Hai, cô Ba, cô Út. Chữ "bác" ít dùng hơn, và cũng có nơi người lớn tuổi hơn bố mẹ một chút vẫn được gọi là cô, là dì. Miền Trung có những cách gọi riêng nữa tuỳ vùng.
Chi tiết này nghe như ngoài lề nhưng giúp đọc giấc mơ đúng hơn. Bác gái ở nhà một người miền Bắc thường gợi hình ảnh người lớn trong họ, có tiếng nói; còn dì Út ở nhà một người miền Nam lại thường là người trẻ nhất, gần gũi, có khi chỉ hơn cháu vài tuổi. Cùng là "mơ thấy dì" nhưng hai người mơ đang nghĩ về hai kiểu quan hệ rất khác nhau.
Vì sao là người đó mà không phải người khác
Trong một dòng họ có thể có năm, bảy người cô, dì, bác. Nhưng giấc mơ thường chọn đúng một người. Tâm lý học giấc mơ không có công thức để biết vì sao, nhưng những chuyện người ta kể lại cho thấy vài lý do hay gặp.
Lý do đầu tiên là chuyện gần đây. Vừa nghe tin dì ốm, vừa nhận quà cô gửi, vừa thấy ảnh bác đăng lên nhóm gia đình, vừa đi ngang con đường gần nhà cô. Hall và Van de Castle, khi xây dựng hệ mã hoá nội dung giấc mơ từ những năm 1960, ghi nhận rằng nhân vật trong giấc mơ phần lớn là người quen. Thuyết liên tục về sau đi xa hơn: người ta hay mơ về những người mình đang bận tâm.
Lý do thứ hai là người ấy đại diện cho một điều gì đó. Có bà cô là người duy nhất trong họ học đại học, có người dì là người dám bỏ quê vào Nam lập nghiệp, có bác gái là người giữ nếp nhà. Khi bạn đang đứng trước một quyết định giống điều người ấy từng làm, hình ảnh của họ dễ hiện ra. Lý do thứ ba là một món nợ tình cảm chưa trả: người từng nuôi mình mà mình chưa kịp đền đáp, người mình từng làm buồn mà chưa xin lỗi.
Người cô, người dì từng nuôi mình
Ở nhiều gia đình Việt, nhất là thời bố mẹ đi làm xa, đi bộ đội, đi kinh tế mới, hay khi mẹ mất sớm, có những đứa trẻ lớn lên trong tay cô, trong tay dì. Câu "sẩy mẹ bú dì" không chỉ là thành ngữ; với nhiều người đó là chuyện của chính mình. Người dì ấy cho ăn, dạy chữ, đưa đi học, quạt cho ngủ trưa.
Giấc mơ về người cô, người dì như vậy thường rất êm. Họ hay xuất hiện trong một khung cảnh cũ: bếp củi, giường tre, con ngõ đi học. Người mơ thường thấy mình nhỏ lại. Những giấc mơ ấy hay đến khi người mơ mệt mỏi, cần được chăm sóc mà không biết nhờ ai, hoặc khi họ vừa có con và bắt đầu hiểu công sức nuôi một đứa trẻ.
Nếu người cô, người dì ấy còn sống, giấc mơ là một lời nhắc dịu dàng. Một chuyến về thăm, một cuộc gọi kể chuyện con cái, một bữa cơm mời dì lên chơi là cách đáp lại tự nhiên nhất. Người lớn tuổi thường không cần quà to; họ cần biết đứa trẻ năm xưa vẫn nhớ đến mình.
Bà bác nghiêm khắc, bà cô hay góp ý
Không phải người cô, người bác nào cũng dịu dàng trong trí nhớ. Có người lớn lên với một bà bác rất nghiêm, chuyện gì cũng phê bình, so sánh mình với con nhà khác. Có người có bà cô hay góp ý chuyện nhà anh trai, làm mẹ mình nhiều phen khó xử. Những người ấy cũng đi vào giấc mơ, thường trong vai người đang nhìn mình, đang nhận xét mình.
Giấc mơ bị bác mắng, bị cô chê thường đến vào lúc người mơ đang tự hoài nghi. Một lần thất bại ở chỗ làm, một quyết định chưa được gia đình đồng ý, một buổi gặp mặt họ hàng sắp tới. Hình ảnh người lớn hay phê bình trở thành giọng nói bên trong của chính người mơ. Nói cách khác, người trong mơ có khi chỉ mượn gương mặt bà bác, còn lời chê là của chính mình.
Cũng nên công bằng với những người lớn ấy. Nhiều bà bác nghiêm khắc vì thương theo kiểu của thế hệ trước; họ không biết cách nói khác. Khi đã trưởng thành, không ít người nhìn lại và hiểu hơn. Giấc mơ có thể là dịp để tự hỏi: mình đang sợ lời phán xét của người khác, hay đang tự phán xét mình quá nặng?
Khi người dì đứng thay cho người mẹ
Có một kiểu giấc mơ rất hay gặp mà người mơ ít nhận ra: họ mơ thấy dì, nhưng cảm xúc trong mơ lại là cảm xúc dành cho mẹ. Người dì nấu đúng món mẹ hay nấu, nói đúng câu mẹ hay nói, đứng ở đúng góc bếp nhà mình. Tỉnh dậy, người mơ thấy nhớ mẹ hơn là nhớ dì.
Điều này dễ hiểu khi nhìn vào quan hệ trong nhà. Dì là em gái của mẹ, giống mẹ về giọng nói, dáng đi, cách nấu nướng. Với người có mẹ đã mất, hoặc đang có khoảng cách với mẹ vì một chuyện cũ, mơ thấy mẹ trực tiếp có khi quá nặng. Tâm trí chọn một hình ảnh gần mẹ mà nhẹ hơn, và người dì là lựa chọn tự nhiên. Freud gọi kiểu thay thế một người bằng người khác là sự dịch chuyển trong giấc mơ; dù nhiều phần trong lý thuyết của ông đã bị xem lại, ý tưởng này vẫn giúp hiểu những giấc mơ như vậy.
Với người cô bên nội, chuyện cũng tương tự đối với hình ảnh người cha. Mơ thấy cô ruột nghiêm nghị, dặn dò chuyện học hành, có khi là cách tâm trí nhắc tới bố. Nếu nhận ra điều này, câu hỏi nên đặt ra không phải "cô mình có chuyện gì" mà là "mình đang có điều gì muốn nói với bố mẹ mà chưa nói được". Trả lời được câu ấy thường giúp giấc mơ bớt lặp lại.
Các biến thể hay gặp
Cô dì ốm, nằm viện. Hay gặp khi người ấy đã cao tuổi, hoặc khi người mơ vừa nghe tin một người cùng lứa với cô dì bị ốm. Giấc mơ là nỗi lo, không phải lời báo bệnh. Hỏi thăm một câu thường làm yên lòng hơn mọi lời giải.
Dì khóc, cô buồn không nói gì. Gợi một chuyện chưa nói ra giữa hai người, hoặc người mơ cảm thấy mình đã làm người ấy thất vọng. Dân gian nhiều nơi đọc theo lối mộng ngược là sắp có chuyện vui, nhưng đó chỉ là lối đọc truyền miệng.
Bác gái cho quà, cho tiền. Thường gắn với cảm giác được che chở, hoặc với một giai đoạn đang thiếu thốn. Không nên đọc thành chuyện được của cải.
Cô dì ở nước ngoài trở về. Hay gặp trong những nhà có người đi xa lâu năm. Giấc mơ mang nỗi nhớ và cả sự lạ lẫm: người về trông khác, nói giọng khác.
Thím, mợ trong mơ. Người về làm dâu trong họ thường gắn với ký ức những lần ở nhà chú, nhà cậu. Giấc mơ hay mang không khí kỳ nghỉ hè, bữa cơm nhà khác.
Cô dì đã mất trở về. Biến thể nhiều cảm xúc nhất, bàn riêng ngay dưới đây.
Người cô, người dì đã đi xa
Mơ thấy một người cô, người dì đã mất trở về, ngồi trong bếp, hỏi han như xưa, là giấc mơ nhiều người kể lại với nước mắt. Trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt, người đã khuất vẫn được nhớ qua ngày giỗ, qua bàn thờ, nên nhiều nhà đọc giấc mơ như một lần người thân về thăm. Đó là niềm tin của từng gia đình, đáng được tôn trọng.
Ở góc tâm lý, giấc mơ là cách trí nhớ giữ lại một người. Với những người dì không chồng con, sống cả đời chăm cháu, nỗi day dứt của người còn lại thường lớn hơn, vì ít ai nhớ ngày giỗ, ít ai kể chuyện về họ. Người mơ có khi là đứa cháu duy nhất còn giữ ký ức ấy, và giấc mơ như nhắc rằng mình đang mang một phần của người đã đi.
Không cần làm gì đặc biệt vì giấc mơ. Nếu muốn, bạn có thể ghi lại vài chuyện về người cô, người dì ấy cho con cháu sau này đọc, giữ một tấm ảnh, nhớ ngày giỗ. Nếu nỗi buồn vẫn nặng sau nhiều tháng, làm bạn mất ngủ, mất hứng thú với mọi việc, hãy tìm một người làm nghề tham vấn tâm lý để nói chuyện; mất mát kéo dài là điều có thể được giúp đỡ.
Tự soi giấc mơ về cô, dì, bác
Thay vì tra một bảng nghĩa có sẵn, mấy câu dưới đây thường giúp nhiều hơn:
- Người trong mơ là ai, đúng theo cách gọi của nhà mình, và người ấy từng có vai gì với mình?
- Lần cuối mình gặp hoặc nói chuyện với người ấy là khi nào?
- Trong mơ người ấy làm gì: chăm sóc, nhắc nhở, im lặng, hay cần mình giúp?
- Gần đây mình có đứng trước một quyết định giống điều người ấy từng trải qua không?
- Cảm giác khi tỉnh dậy là ấm, áy náy, hay khó chịu?
Nếu cảm giác khi tỉnh dậy là áy náy, giấc mơ thường chỉ ra một việc nhỏ có thể làm ngay. Nếu cảm giác là khó chịu, có thể có một chuyện cũ trong quan hệ chưa được nói ra; bạn không bắt buộc phải hàn gắn, nhưng gọi tên được nó đã là một bước.
Cũng có khi giấc mơ chẳng mang thông điệp gì sâu xa: bạn vừa ăn một món giống món dì hay nấu, vừa nghe một giọng nói giống giọng cô ngoài chợ. Trí nhớ bắt lấy một mùi, một âm thanh rồi dựng cả một người. Nhận ra điều đó cũng là một cách đọc giấc mơ, và là cách nhẹ nhàng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy dì ruột có ý nghĩa gì?
Dân gian ít có lời giải riêng, thường chỉ coi là nhắc giữ tình thân. Ở góc tâm lý, giấc mơ hay gắn với vai trò của người dì trong đời bạn: người từng chăm bạn, người bạn đang nhớ, hoặc người bạn vừa có chuyện cần nói.
Mơ thấy bác gái đã mất về thăm thì sao?
Nhiều gia đình coi đó là người thân về thăm, theo nếp thờ cúng tổ tiên. Ở góc tâm lý, đó là trí nhớ giữ lại một người quan trọng. Giấc mơ không đòi hỏi nghi lễ nào; nhớ ngày giỗ và giữ chuyện của bác cho con cháu là đủ.
Vì sao mơ thấy cô ruột mắng mình?
Thường là lúc bạn đang tự hoài nghi hoặc lo bị đánh giá. Hình ảnh người lớn hay góp ý trở thành giọng phê bình bên trong. Hãy tự hỏi lời mắng trong mơ giống điều mình đang tự nói với mình ra sao.
Mơ thấy dì khóc là điềm gì?
Một số nơi đọc theo lối mộng ngược là chuyện vui, nhưng chẳng ai kiểm chứng được điều đó. Giấc mơ thường gợi một chuyện chưa nói giữa hai người, hoặc nỗi lo cho người ấy. Một cuộc gọi hỏi thăm thường làm yên lòng hơn.
Mơ thấy thím, mợ có khác mơ thấy cô, dì?
Thím, mợ là người về làm dâu trong họ, nên giấc mơ thường gắn với ký ức những lần ở nhà chú, nhà cậu, những bữa cơm nhà khác. Còn cô, dì là người cùng huyết thống, giấc mơ hay gắn với chuyện nuôi nấng, che chở.