Nói mớ khi ngủ: vì sao xảy ra, có lộ bí mật không và khi nào nên đi khám

Nói mớ là hiện tượng nói thành tiếng trong lúc ngủ, từ lẩm bẩm vài tiếng đến cả câu dài, cười, khóc hay cãi nhau, mà người nói gần như không nhớ gì khi thức dậy. Nó rất thường gặp ở trẻ em và nhiều người lớn thỉnh thoảng cũng nói mớ; phần lớn trường hợp vô hại. Thiếu ngủ, căng thẳng, sốt, rượu bia và yếu tố gia đình đều có thể làm nói mớ xuất hiện nhiều hơn.

Lời nói mớ thường rời rạc và không đáng tin như lời nói lúc tỉnh, nên không nên dùng nó để "tra hỏi" hay suy đoán bí mật của ai. Điều đáng để ý là những gì đi kèm: la hét, đấm đá, đi lại khi ngủ, ngáy to ngưng thở, hoặc nói mớ mới xuất hiện ở người lớn tuổi. Bài này giải thích vì sao ta nói mớ, phân biệt với các hiện tượng giấc ngủ khác và chỉ ra khi nào nên đi khám.

Nói mớ là gì và phổ biến đến đâu

Trong y khoa giấc ngủ, nói mớ được xếp vào nhóm những hiện tượng xảy ra trong lúc ngủ mà phần lớn không gây hại. Người nói mớ có thể phát ra những âm thanh vô nghĩa, những câu ngắn rõ ràng, hoặc cả một đoạn như đang đối thoại với ai đó. Giọng nói mớ đôi khi khác hẳn giọng thường ngày: to hơn, gắt hơn, hoặc thì thầm. Người nằm cạnh thường là người biết chuyện, còn người nói thì sáng ra không nhớ.

Nói mớ hay gặp nhất ở trẻ em, và nhiều trẻ giảm dần khi lớn. Ở người lớn, đa số chỉ thỉnh thoảng nói mớ, thường vào những đợt mệt mỏi hay căng thẳng. Nhiều gia đình có nhiều người cùng nói mớ, gợi ý rằng yếu tố di truyền có vai trò.

Điều quan trọng cần nhớ: nói mớ đơn thuần, không kèm những dấu hiệu khác, thường không cần điều trị. Nó gây phiền cho người nằm cạnh nhiều hơn là hại cho người nói. Cách nhìn này giúp cả gia đình bớt lo, bớt trêu chọc, và tập trung vào những trường hợp thực sự cần đi khám.

Trong văn hoá dân gian, nói mớ đôi khi bị gán với chuyện "vía yếu", "bị quở" hay "có ai gọi hồn". Những cách hiểu ấy là truyền miệng, không có cơ sở; chúng dễ làm người nói mớ xấu hổ, lo sợ và ngại đi ngủ chung với người khác. Nhìn nói mớ như một đặc điểm của giấc ngủ, giống như ngáy nhẹ hay trở mình nhiều, giúp mọi người thoải mái hơn.

Nói mớ xảy ra ở giai đoạn ngủ nào

Các quan sát trong phòng thí nghiệm giấc ngủ cho thấy nói mớ có thể xảy ra ở nhiều giai đoạn khác nhau, cả trong giấc ngủ mơ (REM, được Aserinsky và Kleitman mô tả năm 1953) lẫn ngoài giấc ngủ mơ. Khi nói mớ trong giai đoạn ngủ mơ, lời nói thường có cảm xúc hơn, khớp với một câu chuyện đang diễn ra trong giấc mơ, như cãi nhau, gọi ai đó, kêu cứu. Khi nói mớ ở giai đoạn ngủ nông hoặc ngủ sâu, lời nói thường ngắn, lộn xộn, khó hiểu.

Vì vậy không phải lúc nào nói mớ cũng là "đang nói theo giấc mơ". Nhiều khi người nói mớ được đánh thức ngay sau đó cũng không kể được giấc mơ nào liên quan. Hiện tượng này cho thấy não khi ngủ không "tắt" đồng loạt mà có những vùng hoạt động khác nhau ở những thời điểm khác nhau; vùng điều khiển lời nói có lúc hoạt động trong khi phần còn lại vẫn ngủ.

Điều này cũng giải thích vì sao người nói mớ thường không nhớ gì: phần ghi nhớ của não không làm việc đầy đủ như khi thức, nên những gì vừa nói không được lưu lại. Một số người được người nhà kể lại lời nói mớ còn ngạc nhiên vì mình nói bằng giọng, bằng thứ tiếng hay bằng cách xưng hô mà lúc thức không bao giờ dùng; đó là đặc điểm của lời nói trong trạng thái nửa ngủ nửa thức, không phải dấu hiệu bất thường.

Nói mớ có lộ bí mật không

Đây là câu hỏi được tìm nhiều nhất, và cũng là nguồn của nhiều hiểu lầm trong gia đình. Câu trả lời ngắn: lời nói mớ không phải là "sự thật bị lộ ra". Nó thường rời rạc, ghép nối ngẫu nhiên, có khi nhắc đến những người, những việc không liên quan gì đến đời thật. Một nghiên cứu ở Pháp công bố năm 2017 ghi âm lời nói mớ của hàng trăm người trong phòng thí nghiệm giấc ngủ; nhóm tác giả ghi nhận từ hay gặp nhất là từ phủ định "không", và lời lẽ khi nói mớ thường gay gắt, nhiều lời mắng mỏ hơn lúc thức, như thể người ngủ đang cãi nhau trong mơ.

Nói cách khác, nếu người nằm cạnh nghe bạn gọi tên một người lạ hay nói một câu khó hiểu, điều đó không chứng minh được gì. Giấc mơ, như thuyết liên tục của Calvin Hall và G. William Domhoff mô tả, ghép nhặt từ những người và việc trong đời sống, cả những người ta chỉ gặp thoáng qua.

Vì thế không nên dùng lời nói mớ để nghi ngờ, ghen tuông hay buộc tội. Càng không nên "hỏi chuyện" người đang nói mớ để moi thông tin: câu trả lời không đáng tin, và việc này xâm phạm sự riêng tư của người khác. Nếu trong gia đình có mâu thuẫn, hãy nói chuyện khi cả hai đều tỉnh táo.

Phân biệt nói mớ với các hiện tượng giấc ngủ khác

Nói mớ đôi khi đi cùng hoặc bị nhầm với những hiện tượng khác. Bảng dưới giúp người nhà quan sát và kể lại cho bác sĩ chính xác hơn:

Bảng chỉ giúp quan sát, không giúp chẩn đoán. Người nằm cạnh có thể ghi âm hoặc quay một đoạn ngắn (khi người được quay đồng ý) để bác sĩ có thêm thông tin; đó thường là bằng chứng quý hơn mọi lời mô tả. Ghi thêm giờ xảy ra trong đêm cũng hữu ích, vì nhiều hiện tượng thường rơi vào những khoảng thời gian khác nhau.

Những yếu tố làm nói mớ nhiều hơn

Nếu bạn hoặc người nhà nói mớ nhiều hơn hẳn mọi khi, hãy xem có yếu tố nào dưới đây:

• Thiếu ngủ, ngủ thất thường: thức khuya, làm ca, đổi múi giờ.
• Căng thẳng, lo âu: thi cử, áp lực công việc, mâu thuẫn gia đình.
• Sốt, ốm: trẻ đang sốt hay nói mớ, mê man; nên theo dõi tình trạng sốt theo hướng dẫn y tế.
• Rượu bia: làm giấc ngủ nửa sau đêm vụn và dễ nói mớ, la hét.
• Một số thuốc: nếu nói mớ xuất hiện sau khi bắt đầu thuốc mới, hỏi bác sĩ kê đơn.
• Có người trong gia đình cũng nói mớ: yếu tố gia đình khá thường gặp.

Phần lớn các yếu tố trên điều chỉnh được: ngủ đủ và đều, giảm rượu bia, thư giãn trước khi ngủ. Nhiều người thấy nói mớ giảm rõ chỉ sau vài tuần giữ nếp ngủ ổn định.

Nói mớ ở trẻ em: cha mẹ cần biết gì

Trẻ ở tuổi mẫu giáo và tiểu học nói mớ khá thường xuyên: gọi mẹ, cãi nhau với bạn, đọc lại bài hát vừa học, cười khúc khích. Nhiều cha mẹ lo con "có vấn đề thần kinh" hay "bị giật mình do yếu bóng vía", nhưng phần lớn trường hợp nói mớ ở trẻ là một phần bình thường của giấc ngủ đang phát triển và thưa dần khi trẻ lớn.

Trẻ nói mớ nhiều hơn khi ngủ không đủ giấc, khi có thay đổi lớn như bắt đầu đi học, có em bé, chuyển nhà, khi đang ốm sốt, hoặc sau một ngày quá nhiều kích thích như tiệc sinh nhật, chuyến đi chơi xa. Giữ giờ đi ngủ cố định, có nếp sinh hoạt nhẹ nhàng trước khi ngủ như tắm, đọc truyện, tắt màn hình sớm thường giúp ích.

Cha mẹ nên để ý thêm nếu trẻ ngáy to, thở bằng miệng, có quãng ngưng thở khi ngủ, ban ngày cáu gắt, khó tập trung; hoặc nếu trẻ thường xuyên ngồi dậy la hét, đi lại khi ngủ. Những dấu hiệu này nên được hỏi bác sĩ nhi. Tuyệt đối không doạ trẻ, không trêu trẻ vì nói mớ, và không chấm điểm hay so sánh giấc ngủ của con với con nhà khác.

Sống chung với người nói mớ

Người nằm cạnh người nói mớ thường mất ngủ nhiều hơn chính người nói. Vài cách giúp cả hai cùng ngủ được: dùng nút tai mềm hoặc âm thanh nền đều đặn như tiếng quạt; đặt giường hơi xa nhau nếu có điều kiện; thống nhất với nhau rằng lời nói mớ không phải chuyện để trêu hay để giận. Không cần đánh thức người đang nói mớ; thường chỉ vài giây đến vài phút là họ im lặng và ngủ tiếp.

Với trẻ nói mớ, cha mẹ không nên kể lại trước mặt người khác để trêu, vì trẻ có thể xấu hổ và lo lắng khi đi ngủ, nhất là khi đi cắm trại, ngủ nhà bạn. Hãy giải thích với trẻ rằng nhiều người cũng nói mớ, và đó không phải lỗi của con.

Nếu người nhà nói mớ kèm la hét hoảng loạn, hãy bật đèn dịu, gọi tên nhẹ nhàng, giữ khoảng cách an toàn nếu họ đang vung tay. Dọn những đồ sắc nhọn, dễ vỡ quanh giường của người hay cử động mạnh khi ngủ.

Khi nào nên đi khám

Nói mớ đơn thuần hiếm khi cần khám. Hãy đi khám khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Nói mớ kèm đấm đá, vung tay, nhảy khỏi giường như đang hành động theo giấc mơ, làm mình hoặc người nằm cạnh bị thương.
• Nói mớ hoặc la hét khi ngủ mới xuất hiện ở người trung niên, người cao tuổi mà trước đây không có.
• Đi lại khi ngủ, ra khỏi phòng, ra khỏi nhà, hoặc có hành vi nguy hiểm.
• Ngáy to kèm ngưng thở, sáng dậy mệt, ban ngày buồn ngủ.
• Trẻ hoảng sợ ban đêm nhiều lần mỗi tuần, hoặc kéo dài sang tuổi lớn.
• Nói mớ xuất hiện cùng lúc với thay đổi trí nhớ, tính cách, hoặc sau chấn thương đầu.

Bác sĩ có thể hỏi kỹ về giấc ngủ, sức khoẻ, thuốc đang dùng và chỉ định thăm dò giấc ngủ khi cần. Bài viết này không chẩn đoán; nó chỉ giúp bạn biết lúc nào nên tìm người có chuyên môn.

Câu hỏi thường gặp

Nói mớ có phải là bệnh không?

Nói mớ đơn thuần thường không được coi là bệnh và phần lớn vô hại. Nó hay gặp ở trẻ em và người lớn khi mệt mỏi, căng thẳng. Chỉ khi kèm hành vi nguy hiểm, la hét, đấm đá hoặc mới xuất hiện ở tuổi lớn thì mới nên đi khám.

Người nói mớ có trả lời được câu hỏi không?

Đôi khi người nói mớ có vẻ trả lời câu hỏi, nhưng câu trả lời thường rời rạc, không đáng tin và họ không nhớ. Không nên hỏi chuyện người đang ngủ để moi thông tin; điều đó vừa vô ích vừa xâm phạm riêng tư.

Nghe người yêu nói mớ gọi tên người khác thì có nên lo không?

Lời nói mớ ghép nhặt từ nhiều người và việc trong đời sống, kể cả người chỉ gặp thoáng qua. Một cái tên trong lúc nói mớ không chứng minh được gì. Nếu có điều băn khoăn trong mối quan hệ, hãy nói chuyện thẳng thắn khi cả hai tỉnh táo.

Có cách nào tự hết nói mớ không?

Ngủ đủ giờ và đều đặn, giảm rượu bia, giảm căng thẳng trước khi ngủ thường giúp giảm nói mớ. Không có thuốc nào cần dùng cho nói mớ đơn thuần. Nếu nói mớ kèm dấu hiệu bất thường, hãy đi khám.

Trẻ nói mớ, la khóc ban đêm thì cha mẹ nên làm gì?

Nếu trẻ chỉ nói mớ, không cần đánh thức. Nếu trẻ hoảng sợ, la hét mà không nhận ra cha mẹ, giữ an toàn cho trẻ và chờ cơn qua, không cố lay dậy. Nếu xảy ra thường xuyên hoặc kéo dài, hãy hỏi bác sĩ nhi.

Ghi âm người nói mớ có cần thiết không?

Ghi âm hoặc quay đoạn ngắn khi người đó đồng ý có thể giúp bác sĩ hiểu rõ hơn khi cần đi khám, nhất là khi có la hét, cử động mạnh. Nếu chỉ để trêu đùa, đừng làm, vì có thể khiến người nói mớ xấu hổ và lo âu khi đi ngủ.