Muốn tự giải mộng một giấc mơ của mình, hãy bắt đầu từ cảm xúc chứ không phải từ hình ảnh: ghi lại cảm xúc mạnh nhất trong mơ, tìm xem một hai ngày trước có chuyện gì gợi đúng cảm xúc ấy, rồi mới hỏi từng nhân vật, từng đồ vật trong mơ có nghĩa gì với riêng bạn. Lời giải dân gian về biểu tượng chỉ nên đến ở bước sau cùng, như một gợi ý về ngôn ngữ, không phải phán quyết.
Lý do rất đơn giản: không có cuốn từ điển giấc mơ nào đúng cho mọi người. Con rắn trong mơ của người từng bị rắn cắn khác hẳn con rắn trong mơ của người nuôi rắn làm cảnh. Bài này hướng dẫn bảy bước tự đọc giấc mơ, kèm một ví dụ làm trọn vẹn, những cái bẫy hay gặp và những lúc không nên đọc giấc mơ một mình. Cách ghi nhật ký giấc mơ và lý do vì sao ta quên giấc mơ đã có nhiều bài riêng, ở đây chỉ nhắc khi cần.
Vì sao nên tự đọc giấc mơ thay vì tra một cuốn sách
Các sách giải mộng phổ biến hoạt động theo lối "mơ thấy X là Y": một hình ảnh, một lời phán. Lối này dễ dùng nhưng có hai chỗ yếu. Thứ nhất, các sách mâu thuẫn nhau; cùng một giấc mơ nước lớn, bản này nói lộc, bản kia nói hoạ. Thứ hai, nó bỏ qua người mơ: tuổi, nghề, ký ức, nỗi lo của bạn không có chỗ nào trong lời phán. Tâm lý học giấc mơ hiện đại không có bảng tra nào thay thế được, và nói rõ rằng ý nghĩa biểu tượng không có "đáp án khoa học".
Điều tâm lý học có là những quan sát khá vững về nội dung giấc mơ. Calvin Hall và Robert Van de Castle, với hệ mã hoá nội dung giấc mơ công bố năm 1966, đã đếm nhân vật, cảm xúc, hành động trong hàng nghìn giấc mơ được kể lại. Từ những dữ liệu như vậy, G. William Domhoff phát triển thuyết liên tục: giấc mơ phần lớn tiếp nối những mối bận tâm, những người và những việc chiếm chỗ trong đời thức của ta. Nói cách khác, chìa khoá đọc giấc mơ nằm trong đời sống của chính bạn.
Tự đọc giấc mơ vì thế không phải là "tự đoán điềm", mà là dùng giấc mơ như một tấm gương phản chiếu nỗi lo, mong muốn và những chuyện chưa xong. Làm đúng cách, bạn thường hiểu mình thêm một chút; làm sai cách, bạn chỉ thêm lo.
Bảy bước tự đọc một giấc mơ
Làm theo thứ tự, mỗi bước chỉ cần vài phút. Có giấy bút đầu giường sẽ dễ hơn nhiều:
- Ghi lại ngay, kể ở thì hiện tại. "Mình đang đứng ở bến đò, nước dâng lên…". Ghi cả mảnh vụn, đừng cố làm cho có đầu có đuôi. Phần lớn chi tiết phai đi chỉ sau vài phút thức dậy.
- Gạch chân cảm xúc mạnh nhất. Sợ, xấu hổ, tức, tiếc, nhẹ nhõm, háo hức. Nếu có hai cảm xúc trái ngược, ghi cả hai. Cảm xúc là phần ít bị "bóp méo" nhất của giấc mơ.
- Tìm dư âm ban ngày. Freud gọi những mảnh chuyện vụn từ một hai ngày trước lọt vào giấc mơ là "dư âm ban ngày". Hỏi: hôm qua, hôm kia có lúc nào mình thấy đúng cảm xúc vừa gạch chân không?
- Liệt kê nhân vật và hỏi "phần nào là mình". Lối làm việc của trường phái Gestalt gợi ý thử coi mỗi nhân vật, mỗi đồ vật là một phần của chính mình. Người đuổi theo mình có giống phần nghiêm khắc trong mình không?
- Hỏi nghĩa riêng của từng biểu tượng. Con chó với bạn là thú cưng thân thiết hay nỗi sợ hồi nhỏ? Viết ra điều đầu tiên bật lên trong đầu.
- Lúc này mới xem lời giải dân gian. Đọc như tham khảo: nó gợi thêm hướng nào, có khớp với điều bạn tìm ra ở bước 3 đến 5 không.
- Viết một câu tóm và một việc nhỏ. "Giấc mơ này có vẻ nói về nỗi lo bị bỏ lại ở chỗ làm." Rồi một việc làm được trong tuần: hỏi thẳng sếp, nói chuyện với bạn đời, đi khám răng.
Bước 7 là bước hay bị bỏ nhất mà lại có ích nhất. Một giấc mơ được "trả lời" bằng một hành động nhỏ ngoài đời thường ít quay lại hơn một giấc mơ chỉ được nghĩ đi nghĩ lại.
Năm tầng đọc một giấc mơ và câu hỏi mẫu
Khi bị rối, hãy đi lần lượt qua năm tầng dưới đây. Không phải giấc mơ nào cũng cần đủ năm tầng; nhiều giấc mơ dừng ở tầng thứ hai là đã rõ:
| Tầng | Câu hỏi mẫu | Ví dụ trả lời |
|---|---|---|
| Cơ thể | Lúc tỉnh mình có khát, lạnh, đau, mót tiểu, mỏi hàm không? | Chân lạnh vì tuột chăn, mơ lội nước |
| Cảm xúc | Cảm xúc mạnh nhất trong mơ là gì? | Xấu hổ khi đứng trước đám đông |
| Sự kiện gần | Hôm qua, hôm kia có lúc nào mình thấy đúng cảm xúc đó? | Bị nhắc nhở trong cuộc họp |
| Nhân vật, biểu tượng riêng | Người, vật trong mơ gợi mình nhớ ai, điều gì? | Thầy giáo cũ nghiêm khắc giống sếp mới |
| Biểu tượng văn hoá | Dân gian, văn học nói gì về hình ảnh này? Có khớp không? | Dân gian giải "mất mặt" là thị phi; khớp với nỗi sợ bị chê |
Thứ tự từ trên xuống có lý do. Tầng cơ thể loại được nhiều giấc mơ "kỳ lạ" mà thực ra chỉ vì phòng quá lạnh. Tầng văn hoá để cuối để nó không lấn át những gì bạn tự tìm ra.
Một ví dụ làm trọn vẹn
Ví dụ giả định: chị Hạnh, 34 tuổi, kế toán, mơ thấy mình đứng ở sân ga, tàu sắp chạy mà vali bật tung, quần áo rơi khắp nơi, người qua lại nhìn chị. Chị cuống cuồng nhặt nhưng nhặt mãi không hết, rồi tàu chạy mất. Tỉnh dậy, chị thấy tim còn đập nhanh và một cảm giác xấu hổ rất rõ.
Bước 2: cảm xúc mạnh nhất là xấu hổ, sau đó là sốt ruột. Bước 3: hôm trước chị nộp báo cáo quý có một lỗi số liệu, bị trưởng phòng chỉ ra trước cả nhóm. Bước 4: những người qua lại nhìn chị giống ánh mắt đồng nghiệp trong cuộc họp; chiếc vali bung ra có thể là cảm giác "lộ" sai sót. Bước 5: với chị, đi tàu gắn với những lần về quê, nơi chị luôn muốn mình chỉn chu trước họ hàng. Bước 6: dân gian giải mơ lỡ tàu là lỡ cơ hội, mơ đồ đạc rơi vãi là hao tốn; chị thấy ý "lỡ cơ hội" khớp với nỗi sợ bị đánh giá thấp trong đợt xét tăng lương sắp tới.
Bước 7: câu tóm là "giấc mơ nói về nỗi xấu hổ vì sai sót và sợ mất cơ hội". Việc nhỏ: chị chủ động gặp trưởng phòng, nói rõ cách mình sẽ kiểm lại số liệu từ nay. Những đêm sau, giấc mơ sân ga không quay lại. Ví dụ này cho thấy giấc mơ không báo trước gì; nó chỉ gom một nỗi lo có thật thành một cảnh dễ nhớ.
Đặt lời giải dân gian vào đúng chỗ
Nhiều người hỏi: vậy có nên đọc sách giải mộng nữa không? Câu trả lời là có thể đọc, miễn đặt nó đúng chỗ. Lời giải dân gian lưu giữ cách người xưa nghĩ về nước, lửa, rắn, tóc, răng; nó là kho ẩn dụ phong phú và nhiều khi gợi đúng một hướng mà bạn chưa nghĩ ra. Câu "nuốt không trôi", "mất mặt", "trắng tay" chính là những ẩn dụ dân gian mà giấc mơ hay mượn.
Nhà tâm thần học Montague Ullman từng xây dựng cách làm việc với giấc mơ theo nhóm, trong đó người nghe không giải thích giấc mơ của người khác mà chỉ nói theo kiểu "nếu đây là giấc mơ của mình, mình sẽ cảm thấy…". Lối làm này hợp với tinh thần dùng lời giải dân gian: coi nó như một người khác đang nói "nếu là giấc mơ của mình", còn bạn mới là người quyết định nó có đúng với mình hay không.
Chỗ sai là đặt lời giải dân gian lên đầu và coi nó là kết luận: mơ thấy người thân chết là "sắp có tang", mơ rắn là "trúng". Những lời phán như vậy không có cơ sở để coi là lời báo trước, và có thể khiến bạn lo âu, chi tiền cúng giải, hay chủ quan với điều cần làm thật.
Những cái bẫy hay gặp khi tự giải mộng
Biết trước các bẫy này giúp việc đọc giấc mơ có ích thay vì gây lo:
- Chỉ nhớ lần "trúng". Ta mơ hàng nghìn giấc mơ mỗi năm; vài lần trùng khớp với chuyện xảy ra sau đó là điều thống kê bình thường, nhưng trí nhớ lại giữ chúng rất kỹ.
- Chọn lời giải hợp ý. Khi có mười cách giải, ta dễ chọn cách xác nhận nỗi lo sẵn có.
- Giải giấc mơ của người khác rồi phán họ. "Em mơ thấy anh bỏ đi, chắc anh có người khác" là cách gây tổn thương. Giấc mơ nói về người mơ nhiều hơn về người được mơ thấy.
- Đọc giấc mơ để quyết định việc lớn. Đầu tư, hôn nhân, chữa bệnh cần thông tin thật và người có chuyên môn, không cần điềm mộng.
- Tìm con số trong giấc mơ. Trang này không đưa con số cho bất kỳ giấc mơ nào; mọi cách quy giấc mơ ra số đều không có cơ sở.
- Đào quá sâu một giấc mơ lặt vặt. Có những giấc mơ chỉ là phòng ngủ quá nóng. Không phải giấc mơ nào cũng chứa thông điệp.
- Quên mất bối cảnh văn hoá của chính mình. Người lớn lên với chuyện báo mộng, mộng ngược sẽ mang những niềm tin ấy vào cách đọc; biết điều đó giúp bạn tách đâu là cảm xúc thật, đâu là nỗi sợ học được từ lời kể.
Nguyên tắc chung: lời đọc giấc mơ tốt là lời khiến bạn hiểu mình hơn và làm được một việc có ích; lời đọc khiến bạn sợ hãi, tốn tiền hay nghi ngờ người khác là lời đọc nên bỏ.
Khi nào không nên đọc giấc mơ một mình
Tự đọc giấc mơ hợp với những giấc mơ thường ngày. Có những trường hợp nên tìm người có chuyên môn thay vì tự xoay xở: ác mộng lặp lại gần như mỗi tuần khiến bạn sợ đi ngủ; giấc mơ tái hiện một chuyện đau thương có thật như tai nạn, bị hành hung, thiên tai; giấc mơ kèm mất ngủ kéo dài, tâm trạng chùng xuống, mất hứng thú với mọi thứ.
Trong những tình huống ấy, việc "đào" giấc mơ một mình có khi khơi lại nỗi đau mà không có ai đỡ. Bác sĩ, chuyên gia tâm lý có những cách làm việc với ác mộng và sang chấn đã được nghiên cứu, an toàn hơn nhiều so với tự mày mò.
Nếu giấc mơ hay những suy nghĩ đi kèm khiến bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng chờ: hãy nói ngay với một người thân tin cậy, liên hệ cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu. Giấc mơ không quyết định gì về bạn; sự giúp đỡ kịp thời thì có.
Câu hỏi thường gặp
Có cần ghi nhật ký giấc mơ mới tự giải mộng được không?
Không bắt buộc, nhưng ghi lại ngay khi thức dậy giúp giữ được cảm xúc và chi tiết, vốn phai rất nhanh. Chỉ cần vài dòng trên giấy hoặc ghi âm ngắn. Ghi đều trong vài tuần còn giúp bạn thấy những chủ đề lặp lại.
Giấc mơ có nghĩa giống nhau với mọi người không?
Không. Cùng một hình ảnh có thể mang nghĩa rất khác tuỳ ký ức và hoàn cảnh của mỗi người. Tâm lý học không có bảng tra chung cho biểu tượng; đó là lý do nên hỏi nghĩa riêng của từng hình ảnh với bạn trước khi đọc lời giải dân gian.
Nếu không tìm ra liên hệ nào với đời thực thì sao?
Có những giấc mơ chỉ là sự ghép nối ngẫu nhiên của ký ức, hoặc phản ánh cảm giác cơ thể như lạnh, khát. Không cần ép giấc mơ nào cũng phải có nghĩa. Nếu một giấc mơ không gợi được gì, cứ để nó qua.
Có nên kể giấc mơ cho người khác nghe để họ giải giúp không?
Kể cho người tin cậy có thể giúp bạn nhìn ra điều mình bỏ sót. Nhưng hãy nghe ý họ như một gợi ý từ góc nhìn của họ, và tự quyết định điều gì đúng với mình. Tránh những người giải theo hướng doạ dẫm hoặc mời làm lễ.
Tự giải mộng có thay được việc gặp chuyên gia tâm lý không?
Với giấc mơ thường ngày thì đủ. Với ác mộng lặp lại, giấc mơ sau sang chấn hay kèm mất ngủ, buồn chán kéo dài, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Tự đọc giấc mơ là công cụ hiểu mình, không phải cách chữa rối loạn.
Đọc giấc mơ của con nhỏ có giống người lớn không?
Không nên "giải" giấc mơ của trẻ như người lớn. Với trẻ, việc quan trọng là lắng nghe, trấn an, cho trẻ vẽ hay kể lại nếu trẻ muốn, không gán điềm, không doạ. Ác mộng kéo dài ở trẻ nên được hỏi bác sĩ nhi.