Cảm giác hụt chân rồi giật nảy người tỉnh dậy ngay lúc vừa thiếp đi thường không phải một giấc mơ "báo điềm" mà là một hiện tượng sinh lý rất phổ biến: cơn giật cơ khi chìm vào giấc ngủ. Nó xảy ra ở rìa giữa thức và ngủ, kéo dài chưa tới một giây, hay kèm cảm giác ngã, trượt bậc thang. Hầu hết mọi người từng gặp ít nhất một lần, và trong đa số trường hợp nó vô hại.
Giấc mơ rơi dài hơn, như rơi từ toà nhà cao, rơi xuống vực, rơi mãi không chạm đất, là chuyện khác: đó là một giấc mơ thật, thường gặp trong giai đoạn ngủ sâu hơn về sau. Dân gian hay hiểu mơ rơi là mất chỗ dựa, công việc đi xuống; có nơi hiểu ngược là sắp "hạ cánh an toàn". Đó là những cách hiểu truyền miệng mang tính tham khảo. Tâm lý học đọc giấc mơ rơi qua cảm giác mất kiểm soát, mất điểm tựa trong đời sống.
Bài này tách hai hiện tượng ấy ra, đi qua các biến thể của giấc mơ rơi, và gợi ý cách để những cú giật mình thưa đi. Rơi khỏi mái nhà hay té khỏi giường gắn với ngôi nhà đã có bài riêng ở mục nhà cửa của trang.
Hai hiện tượng hay bị gộp làm một
Cơn giật cơ khi chìm vào giấc ngủ, tiếng Anh thường gọi là hypnic jerk, xảy ra đúng lúc bạn chuyển từ thức sang giai đoạn ngủ nông đầu tiên. Đó là một co giật ngắn, đột ngột của các cơ, thường ở chân hoặc toàn thân, đôi khi kèm cảm giác ngã, bước hụt, nhìn thấy loé sáng hay nghe tiếng động. Bạn có thể tỉnh hẳn hoặc chỉ hơi giật rồi ngủ tiếp. Nó không xảy ra trong giấc ngủ REM, nên thường không có cốt truyện dài, chỉ là một "khoảnh khắc ngã".
Giấc mơ rơi thì có cảnh, có bối cảnh: bạn đứng trên sân thượng, trên vách núi, trong thang máy đứt cáp, rồi rơi. Giấc mơ có thể kết thúc khi bạn tỉnh dậy giữa chừng, hoặc tiếp tục với cảnh khác. Những giấc mơ như vậy thường đến muộn hơn trong đêm, khi giấc ngủ REM dài ra.
Phân biệt hai hiện tượng giúp bạn khỏi lo vô cớ. Nếu chuyện xảy ra ngay lúc vừa nhắm mắt và chỉ là một cú giật, đó gần như chắc chắn là cơn giật cơ khi chìm vào giấc ngủ. Nếu bạn nhớ cả một cảnh rơi dài, đó là giấc mơ, và đáng để đọc theo cảm xúc của nó.
Cơn giật mình khi vừa thiếp đi: điều đã biết và chưa biết
Các nghiên cứu về giấc ngủ ghi nhận cơn giật cơ khi chìm vào giấc ngủ rất phổ biến ở mọi lứa tuổi. Nó có xu hướng dày hơn khi cơ thể mệt và thiếu ngủ, khi uống nhiều cà phê, trà đặc hay đồ uống có chất kích thích, khi căng thẳng, lo âu, và khi tập thể dục nặng sát giờ ngủ. Ngủ trong tư thế không thoải mái, ngủ ở chỗ lạ cũng có thể làm tăng.
Vì sao nó xảy ra thì khoa học chưa có câu trả lời chắc chắn. Một giả thuyết hay được nhắc là khi cơ bắp giãn ra nhanh lúc chìm vào giấc ngủ, hệ thần kinh đang còn nửa tỉnh "hiểu nhầm" sự thả lỏng ấy thành cảm giác đang ngã, rồi phản xạ co cơ để giữ thăng bằng. Có ý kiến còn cho rằng đó là phản xạ cổ xưa của loài linh trưởng ngủ trên cây. Những giả thuyết này hấp dẫn nhưng chưa được chứng minh, nên chỉ nên xem là cách lý giải tham khảo.
Điều chắc chắn hơn: ở người khoẻ mạnh, cơn giật này thường vô hại. Nó chỉ gây phiền khi xảy ra quá nhiều lần mỗi đêm, làm bạn sợ chìm vào giấc ngủ và mất ngủ.
Các biến thể của giấc mơ rơi
Bảng dưới gom những cảnh rơi hay gặp trong giấc mơ dài. Cột dân gian ghi cách hiểu truyền miệng để tham khảo:
| Tình huống trong mơ | Cách hiểu dân gian | Góc nhìn tâm lý |
|---|---|---|
| Rơi từ toà nhà cao, sân thượng | Địa vị, công việc đi xuống | Sợ mất vị trí; áp lực phải giữ một thành tích cao |
| Rơi xuống vực sâu, không thấy đáy | Gặp chuyện khó lường | Cảm giác bất định, không biết chuyện sẽ đi tới đâu |
| Trượt chân trên cầu thang | Cẩn thận việc nhỏ | Một sơ suất nhỏ khiến bạn lo; đang bước vội |
| Đang bay thì rơi xuống | Vui quá hoá lo | Tự tin bị lung lay; một việc đang suôn sẻ bỗng chững |
| Bị người khác đẩy ngã | Có người gây khó dễ | Cảm giác bị phản bội, bị đặt vào thế khó bởi người khác |
| Rơi mãi mà không chạm đất | Việc còn lơ lửng | Chờ đợi kéo dài; một quyết định chưa ngã ngũ |
| Rơi xuống nước, thấy nhẹ nhõm | Hạ cánh an toàn | Buông bỏ được một điều; chấp nhận thay đổi |
| Nhìn người khác rơi mà không cứu được | Lo cho người đó | Cảm giác bất lực khi người thân đang gặp khó khăn |
Có một lời đồn quen thuộc: nếu chạm đất trong giấc mơ rơi thì sẽ chết thật. Lời đồn này hoàn toàn không có cơ sở. Rất nhiều người kể mình đã chạm đất trong mơ, thấy một cú dội nhẹ, rồi giấc mơ chuyển cảnh hoặc họ tỉnh dậy bình thường.
Dân gian và giấc mơ rơi, hụt chân
Trẻ giật mình là đang lớn. Ông bà thường nói trẻ ngủ giật mình, co chân là "đang cao lên". Đây là câu nói truyền miệng dễ thương, không có cơ sở khoa học, nhưng giúp cha mẹ bớt lo trước một hiện tượng vốn vô hại ở trẻ nhỏ khoẻ mạnh.
Rơi là mất chỗ dựa. Lời giải phổ biến xem mơ rơi từ trên cao là sắp mất điểm tựa: công việc, tiền bạc, người nâng đỡ. Đó là cách hiểu truyền miệng; nó gần với cách tâm lý học nhìn giấc mơ rơi như cảm giác mất an toàn, nhưng không phải lời dự báo.
Mộng ngược. Có người hiểu ngược: mơ rơi là sắp được "đáp xuống" nơi yên ổn, việc lơ lửng sắp có kết quả. Lối hiểu ngược giúp người mơ bớt hoảng sau một giấc mơ đáng sợ.
Kiêng nằm mơ rồi kể. Nhiều nhà kiêng kể giấc mơ rơi trước bữa sáng. Tục kiêng mang tính an ủi; kể hay không không làm điều gì xảy ra.
Câu tự hỏi sau giấc mơ rơi
Nếu đó là một giấc mơ có cảnh dài, không phải cú giật lúc vừa thiếp đi, thử ghi lại vài câu:
- Mình rơi từ đâu xuống: nơi cao mình tự leo lên, hay nơi mình bị đặt vào?
- Trước khi rơi, mình đang làm gì: đứng vững, bước vội, hay đang bay?
- Cảm xúc khi rơi là sợ hãi, buông xuôi, hay nhẹ nhõm?
- Ngoài đời, điều gì đang làm mình thấy mất điểm tựa: công việc, tài chính, một mối quan hệ, sức khoẻ?
- Có ai đẩy mình, hay mình tự trượt chân? Điều đó gợi tới ai, chuyện gì?
Câu thứ ba khá quan trọng. Rơi trong sợ hãi thường gắn với lo âu, còn rơi trong cảm giác nhẹ nhõm, buông xuôi, có khi là dấu hiệu bạn đang sẵn sàng thả một điều mình đã cố giữ quá lâu.
Nếu bạn chỉ nhớ một cú hụt chân ngắn ngủi lúc vừa thiếp đi, đừng cố tìm ý nghĩa cho nó. Phần lớn đó là phản ứng của cơ thể, và câu hỏi hữu ích hơn là hôm qua mình ngủ đủ chưa, uống bao nhiêu cà phê.
Cho những cú giật mình thưa đi
Nếu cơn giật cơ khi chìm vào giấc ngủ làm bạn khó ngủ, những thay đổi thói quen sau thường giúp ích, theo các khuyến nghị chung về vệ sinh giấc ngủ:
- Ngủ đủ và đều giờ: thiếu ngủ là một trong những yếu tố hay đi cùng các cơn giật dày hơn.
- Giảm cà phê, trà đặc, nước tăng lực từ đầu giờ chiều; để ý cả những loại đồ uống có chất kích thích mà mình không ngờ tới.
- Tập thể dục đều đặn nhưng tránh tập nặng sát giờ đi ngủ; nếu tập tối, nên kết thúc trước giờ ngủ vài tiếng.
- Dành mười lăm phút thư giãn trước khi lên giường: đọc sách giấy, tắm nước ấm, thở chậm, để cơ thể chuyển trạng thái từ từ.
- Không nằm lướt điện thoại tới lúc mắt díp lại; ánh sáng và nội dung kích thích làm quá trình chìm vào giấc ngủ kém êm.
- Nếu đã giật mình tỉnh dậy, đừng nhìn đồng hồ đếm giờ; nằm yên, thở chậm, để giấc ngủ quay lại.
Không có bước nào ở trên là thuốc. Nếu bạn đã làm theo vài tuần mà vẫn bị giật nhiều lần mỗi đêm, đó là lúc nên hỏi bác sĩ.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Cơn giật mình khi vừa thiếp đi thường vô hại. Nên đi khám khi các cơn giật xảy ra rất nhiều lần mỗi đêm khiến bạn mất ngủ kéo dài; khi kèm cảm giác khó chịu, bứt rứt ở chân buộc phải cử động liên tục mới đỡ, vào buổi tối hay lúc nằm nghỉ; khi người nằm cạnh thấy chân bạn giật đều đặn suốt đêm; hoặc khi có co giật kéo dài, mất ý thức, cắn lưỡi, tiểu không tự chủ. Những dấu hiệu ấy cần bác sĩ thần kinh hoặc chuyên khoa giấc ngủ đánh giá. Một số thuốc đang dùng cũng có thể ảnh hưởng tới giấc ngủ; hãy mang danh sách thuốc theo khi đi khám, đừng tự ngưng thuốc.
Về giấc mơ rơi, nên để tâm khi nó trở thành ác mộng lặp lại nhiều đêm, làm bạn sợ đi ngủ, kèm lo âu ban ngày kéo dài. Với người từng trải qua một cú ngã thật nghiêm trọng, tai nạn lao động trên cao, giấc mơ rơi lặp lại có thể là dấu hiệu sang chấn; gặp chuyên gia tâm lý sẽ giúp ích. Với trẻ nhỏ hay giật mình khóc thét giữa đêm kéo dài, cha mẹ nên hỏi bác sĩ nhi.
Câu hỏi thường gặp
Hụt chân giật mình khi vừa ngủ có nguy hiểm không?
Thường là không. Đây là cơn giật cơ khi chìm vào giấc ngủ, rất phổ biến ở người khoẻ mạnh. Nó dày hơn khi thiếu ngủ, uống nhiều cà phê, căng thẳng. Chỉ cần đi khám nếu xảy ra quá nhiều lần mỗi đêm hoặc kèm dấu hiệu bất thường khác.
Chạm đất trong giấc mơ rơi thì có chết thật không?
Không. Đây là lời đồn không có cơ sở. Nhiều người kể đã chạm đất trong mơ, chỉ thấy một cú dội nhẹ rồi giấc mơ chuyển cảnh hoặc tỉnh dậy bình thường. Giấc mơ không gây hại cho tim hay cơ thể theo cách đó.
Mơ rơi từ toà nhà cao có phải sắp mất việc?
Không có cơ sở để coi giấc mơ là lời báo trước. Dân gian hiểu là mất chỗ dựa, nhưng đó là truyền miệng. Về tâm lý, giấc mơ thường gắn với cảm giác mất an toàn, áp lực giữ vị trí, hoặc một thay đổi khiến bạn bất định.
Trẻ nhỏ hay giật mình khi ngủ có phải đang lớn?
Đó là câu nói dân gian dễ thương nhưng không có cơ sở khoa học. Cơn giật nhẹ ở trẻ khoẻ mạnh thường vô hại. Nếu trẻ giật nhiều, khóc thét, khó ngủ lại, hoặc có biểu hiện co giật kéo dài, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi.
Vì sao uống cà phê buổi chiều lại hay giật mình khi ngủ?
Chất kích thích trong cà phê có thể còn tác dụng nhiều giờ sau khi uống, làm quá trình chuyển vào giấc ngủ kém êm. Đây là một trong những yếu tố hay được nhắc khi bàn về cơn giật cơ khi chìm vào giấc ngủ. Bớt cà phê sau giờ trưa thường giúp.
Mơ đang bay rồi rơi xuống có ý nghĩa gì?
Giấc mơ thường gắn với cảm giác một việc đang suôn sẻ bỗng chững lại, hoặc sự tự tin bị lung lay. Dân gian gọi là vui quá hoá lo. Hãy xem ngoài đời có điều gì vừa thay đổi khiến bạn bớt chắc chắn.