Phần lớn nhà ở Việt Nam không có tầng hầm. Nhà ống, nhà cấp bốn, nhà sàn đều dựng thẳng trên mặt đất; đất thấp, mạch nước ngầm nông, mùa mưa dễ ngập. Vậy mà rất nhiều người vẫn mơ thấy mình đi xuống một tầng hầm. Hình ảnh ấy đến từ đâu? Từ hầm gửi xe của chung cư và trung tâm thương mại, từ căn hầm trú ẩn mà ông bà kể thời chiến, từ địa đạo trong những chuyến tham quan, và rất nhiều từ phim ảnh nước ngoài.
Dân gian Việt hầu như không có lời giải riêng cho tầng hầm; người ta đọc chung với "xuống chỗ thấp, chỗ tối" và cho là việc đang trì trệ hoặc có chuyện bị giấu. Lối đọc này chỉ có trong lời truyền, mỗi vùng mỗi khác.
Tâm lý học lại khá quan tâm đến tầng hầm. Jung từng kể trong hồi ký về một giấc mơ ngôi nhà nhiều tầng, càng đi xuống càng gặp những lớp cũ hơn, và dùng nó để nói về những tầng sâu của tâm trí. Không cần theo hết lý thuyết của ông, ta vẫn có thể giữ một ý dễ dùng: tầng hầm trong mơ thường là chỗ cất những gì mình không bày ra hằng ngày.
Những căn hầm người Việt từng biết
Hầm gửi xe là tầng hầm quen nhất của người thành phố: lối dốc xoáy, trần thấp, đèn vàng, mùi xăng và tiếng còi dội lại. Nhiều người đi làm ngày nào cũng xuống hầm hai lần, nên giấc mơ lấy bối cảnh này là chuyện tự nhiên.
Thế hệ ông bà ở miền Bắc và miền Trung còn nhớ hầm chữ A, hầm tròn đào trong vườn, nghe kẻng là chui xuống. Ở miền Nam có những hệ thống địa đạo nổi tiếng mà nay du khách vẫn bò qua. Với người từng sống qua chiến tranh, căn hầm vừa là chỗ thoát chết vừa là nơi chất chứa sợ hãi, và giấc mơ về hầm ở người cao tuổi có khi là ký ức sống lại.
Phim ảnh thêm vào kho hình ảnh những tầng hầm kiểu phương Tây: cầu thang gỗ kẽo kẹt, bóng đèn trơ trụi, đồ đạc phủ vải, cánh cửa ở cuối. Đây là bối cảnh quen thuộc của phim kinh dị, nên người hay xem thể loại này dễ mơ thấy hầm tối đáng sợ.
Biết căn hầm trong mơ giống căn hầm nào ngoài đời giúp tách phần ký ức khỏi phần cảm xúc. Mơ kẹt trong hầm xe sau một ngày tìm chỗ đỗ vất vả khác với mơ trốn trong hầm của người từng nghe tiếng bom.
Bước xuống cầu thang hầm
Nhiều giấc mơ về tầng hầm bắt đầu bằng những bậc thang đi xuống. Có khi mình chủ động xuống để tìm một món đồ, có khi bị ai đó gọi xuống, có khi chân cứ bước mà không hiểu vì sao. Đèn trên đầu mờ dần, không khí lạnh hơn, âm thanh bên trên xa dần.
Về tâm lý, đi xuống thường gợi việc đi sâu vào bên trong: nhìn lại chuyện cũ, nghĩ kỹ về một cảm xúc mình hay né. Người đang trải qua giai đoạn tự vấn, như sau chia tay, sau khi mất việc, sau khi con cái rời nhà, hay mơ thấy mình đi xuống những nơi sâu và tối.
Cảm giác lúc bước xuống quyết định cách đọc. Bước xuống tò mò, cầm đèn soi, thường gắn với sự sẵn lòng tìm hiểu. Bước xuống sợ hãi, muốn quay lên mà chân không nghe lời, gần với cảm giác bị kéo vào một chuyện mình chưa muốn đối diện, như một cuộc nói chuyện khó, một quyết định phải đưa ra.
Nếu bậc thang gãy, tối om, đi mãi không tới đáy, giấc mơ lại gần với nhóm cầu thang đã có bài riêng trong mục. Ở đây điều đáng nhớ là đích đến: thứ đang chờ ở dưới hầm.
Trong tầng hầm có gì
Đồ cũ cất kỹ, rương hòm, ảnh xưa. Hầm như một kho ký ức. Giấc mơ hay đến khi một chuyện hiện tại gợi lại quá khứ, như gặp lại bạn cũ, về quê dịp giỗ, thấy con mình giống mình hồi bé. Cảm giác thường là bồi hồi hơn là sợ.
Thứ mình đã quên là mình có. Mở một chiếc rương thấy đồ chơi, thư từ, quần áo cũ mà mình tưởng đã mất. Giấc mơ có khi gắn với việc nhận ra một khả năng, một sở thích của mình bị bỏ quên lâu nay.
Một người bị nhốt hay đang trốn ở dưới. Cảnh này gây bối rối. Về tâm lý, nó hay gắn với một phần cảm xúc mình đang giấu đi, như cơn giận chưa nói, nỗi buồn chưa khóc, hoặc một người mình đã lâu không hỏi han.
Rác, đồ hỏng chất đống. Hầm như chỗ dồn những thứ chưa xử lý. Người hay trì hoãn việc khó, hay để dồn giấy tờ, nợ nần, hay mơ một tầng hầm đầy những thứ cần dọn mà không biết bắt đầu từ đâu.
Tầng hầm trống trơn, sạch sẽ. Ít đáng sợ hơn người ta tưởng. Nhiều người kể cảm giác yên tĩnh, như một chỗ trú tạm khỏi ồn ào. Giấc mơ này hay đến với người đang quá tải, cần một nơi không ai tìm tới.
Lạc trong hầm gửi xe, kẹt trong hầm không tìm được lối ra
Hầm gửi xe nhiều tầng là bối cảnh gần như được thiết kế cho giấc mơ lạc đường: cột nào cũng giống nhau, lối đi nào cũng giống nhau, mũi tên chỉ hướng rối rắm, thang bộ dẫn tới cửa khoá. Mơ thấy mình đi vòng mãi trong hầm, không tìm được lối lên, là kiểu giấc mơ rất của người thành phố.
Bài xe máy trong mục đồ vật đã nói về cảnh tìm xe trong bãi; ở đây điểm nhấn là chính tầng hầm. Bị kẹt dưới mặt đất, trần thấp, không thấy trời, hay gắn với cảm giác bí bách: công việc không có lối thăng tiến, hoàn cảnh gia đình khó thoát ra, khoản nợ xoay mãi chưa xong.
Có người mơ cửa hầm bị đóng sau lưng, đèn tắt, chỉ còn tiếng nước nhỏ giọt. Đây là giấc mơ của nỗi sợ không gian kín. Người vốn sợ thang máy, sợ chỗ chật, dễ gặp giấc mơ này hơn, nhất là sau một lần bị kẹt thật.
Nếu trong mơ bạn tìm ra lối lên, bước ra ngoài thấy ánh sáng, cảm giác nhẹ nhõm ấy là phần đáng giữ. Giấc mơ khi đó cho thấy bên trong bạn vẫn tin có đường ra, kể cả khi ban ngày chưa thấy rõ.
Hầm ngập nước
Mùa mưa ở các thành phố lớn, nhiều tầng hầm chung cư bị ngập thật, xe chìm trong nước đục. Ai từng chứng kiến cảnh đó sẽ hiểu vì sao giấc mơ hầm ngập dễ đến vào những đêm mưa to.
Ngoài lý do trực tiếp ấy, nước dâng lên trong một không gian kín hay gắn với cảm xúc dâng trào mà không có chỗ thoát: lo âu tích tụ, buồn bực dồn nén, những chuyện chưa nói ra cứ đầy lên. Nước dâng chậm gợi một sự tích tụ âm thầm; nước tràn ào ạt gợi một cú sốc.
Có người mơ lội nước trong hầm để cứu đồ, cứu xe. Giấc mơ hay gắn với tâm thế cố giữ những gì mình đã gây dựng trước một biến động. Có người mơ đứng trên bậc thang nhìn nước dâng, không làm gì được. Cảm giác bất lực ấy thường là phần đáng nhìn nhất.
Một lời nhắc an toàn có thật: khi tầng hầm đang ngập vì mưa lớn, đừng xuống để dắt xe hay lấy đồ. Nước có thể dâng rất nhanh, điện có thể rò, cửa có thể kẹt. Tài sản mất có thể bù lại; con người thì không.
Phát hiện căn hầm dưới nhà mình
Một biến thể được kể khá nhiều: đang ở nhà, nhấc tấm thảm hay dịch cái tủ thì thấy một cửa sập, bên dưới là căn hầm mình chưa bao giờ biết. Cảm giác vừa tò mò vừa rờn rợn. Giấc mơ này là "người anh em" của giấc mơ phát hiện căn phòng bí mật đã có bài riêng, nhưng mang sắc thái sâu và tối hơn.
Theo hướng Jung gợi ý, phát hiện tầng hầm là chạm tới một lớp sâu hơn của chính mình. Nói giản dị hơn: có thể bạn đang nhận ra một điều về bản thân trước giờ chưa để ý, như một nỗi sợ, một mong muốn, một nét giống bố mẹ mà mình từng không muốn nhận.
Trong căn hầm ấy có gì cũng quan trọng. Thấy đồ của ông bà, của tổ tiên, gợi mối nối với gia đình gốc. Thấy những thứ đáng sợ gợi điều mình đang lảng tránh. Thấy không gian rộng rãi có thể dùng được gợi một khả năng mới, như căn nhà bỗng rộng hơn mình nghĩ.
Dân gian có nơi bảo mơ thấy hầm dưới nhà là có của chôn giấu. Đây là chuyện kể quen thuộc của nhiều nền văn hoá, gần với truyện cổ tìm được hũ vàng, và chỉ nên nghe như một câu chuyện.
Trốn xuống hầm: tầng hầm như chỗ trú
Không phải giấc mơ tầng hầm nào cũng là bị kẹt. Có người mơ chủ động chạy xuống hầm để trốn: trốn một cơn bão, một kẻ đuổi theo, tiếng nổ bên trên. Đóng cửa hầm lại, ngồi trong bóng tối nghe tiếng động xa dần, cảm giác là an toàn chứ không phải sợ hãi.
Về tâm lý, chỗ trú dưới mặt đất gợi nhu cầu được che chắn khi bên ngoài quá dữ dội. Giấc mơ hay đến trong những giai đoạn áp lực dồn dập: cuối năm chạy chỉ tiêu, gia đình có chuyện cãi vã, mạng xã hội ồn ào quanh một chuyện của mình. Người mơ không chạy ra đối đầu mà tìm chỗ nấp, và đó là một phản ứng rất người.
Trẻ con chơi trốn tìm hay chui vào gầm giường, gầm cầu thang, gác xép. Người lớn mơ trốn xuống hầm có khi đang mượn lại cảm giác ấy: một góc nhỏ chỉ mình biết, chẳng ai gọi tên. Nếu giấc mơ để lại cảm giác dễ chịu, có lẽ bạn đang cần vài giờ không ai làm phiền, và việc đó hoàn toàn chính đáng.
Có biến thể nặng nề hơn: trốn dưới hầm mà không dám lên, ở mãi trong đó dù bên ngoài đã yên. Giấc mơ này gần với tâm thế né tránh kéo dài, như ngại gặp người, ngại quay lại một việc sau lần vấp ngã. Một bước nhỏ ra khỏi chỗ trú, như gọi cho một người bạn, đôi khi là đủ để bắt đầu.
Câu tự hỏi, và khi nào nên để tâm
Trả lời nhanh những câu dưới đây, không cần đúng hết:
- Căn hầm trong mơ giống hầm nào ngoài đời: hầm xe, hầm trú ẩn, hay hầm trong phim?
- Mình đi xuống vì tò mò, vì bị gọi, hay vì bị đẩy?
- Dưới hầm có gì: ký ức, thứ bị bỏ quên, người, hay rác?
- Gần đây mình có đang cất giấu một cảm xúc nào không muốn bày ra?
- Mình có sợ chỗ kín, chỗ tối từ trước không?
Nên để tâm hơn khi giấc mơ bị nhốt dưới hầm lặp lại kèm hoảng sợ, tim đập nhanh khi tỉnh dậy, hoặc khi nỗi sợ chỗ kín bắt đầu làm bạn tránh thang máy, tránh hầm xe ngoài đời. Người cao tuổi hay mơ lại cảnh trú hầm thời chiến kèm buồn bã, mất ngủ, cũng cần được con cháu lắng nghe và đưa đi khám khi cần. Bác sĩ tâm thần hoặc nhà tâm lý có những cách giúp nỗi sợ ấy dịu lại.
Còn với phần lớn mọi người, giấc mơ tầng hầm chỉ là một đêm đi lạc xuống chỗ cất đồ cũ của tâm trí. Ghi lại vài chi tiết khi vừa tỉnh, như căn hầm có gì, mình cảm thấy gì, thường đủ để hiểu nó đang nói về chuyện nào trong tuần.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy mình đi xuống tầng hầm có ý nghĩa gì?
Dân gian ít bàn riêng, thường đọc chung là việc trì trệ hoặc có chuyện bị giấu. Về tâm lý, đi xuống hay gợi việc nhìn sâu vào bên trong, như ôn lại chuyện cũ hay đối diện một cảm xúc mình hay né tránh.
Mơ bị kẹt trong tầng hầm không tìm được lối ra là sao?
Giấc mơ hay gắn với cảm giác bí bách trong một hoàn cảnh khó thoát, hoặc nỗi sợ chỗ kín vốn có. Người đi hầm xe mỗi ngày cũng dễ gặp cảnh này vì bối cảnh quá quen thuộc.
Nằm mơ thấy hầm ngập nước có đáng lo không?
Nó không báo trước tai hoạ. Hình ảnh nước dâng trong chỗ kín thường gắn với cảm xúc dồn nén chưa có lối ra, hoặc đơn giản là đêm đó mưa to. Ngoài đời, khi hầm ngập thật thì tuyệt đối không xuống dắt xe.
Mơ phát hiện tầng hầm dưới nhà mình nghĩa là gì?
Thường gắn với việc nhận ra một điều về bản thân trước giờ chưa để ý. Lời đồn mơ thấy hầm là có của chôn chỉ là chuyện kể quen thuộc, nghe như truyện cổ chứ đừng đào bới.
Người già hay mơ thấy hầm trú ẩn thời chiến thì sao?
Đây thường là ký ức sống lại, nhất là khi tuổi cao, ngủ ít và hay nhớ chuyện xưa. Con cháu nên ngồi nghe ông bà kể. Nếu kèm hoảng sợ, mất ngủ kéo dài, nên đưa ông bà đi khám.
Vì sao mơ thấy tầng hầm đáng sợ như phim kinh dị?
Vì phần lớn hình ảnh tầng hầm của người Việt đến từ phim ảnh, mà phim lại hay dùng hầm làm bối cảnh rùng rợn. Xem phim kinh dị sát giờ ngủ cũng dễ làm giấc mơ mượn lại những cảnh ấy.