"Quạ tắm thì ráo, sáo tắm thì mưa." Câu tục ngữ quen thuộc này cho thấy người nông dân Việt xưa quan sát con quạ kỹ đến mức nào: nhìn quạ tắm mà đoán nắng mưa. Quạ là loài chim sống sát bên người, kiếm ăn ở ruộng, ở chợ, ở bãi rác, đậu trên tre làng, và vì gần nên nó được gán cho đủ thứ ý nghĩa. Bên cạnh những câu nghe nhẹ nhàng như thế, quạ còn mang tiếng là loài chim "báo tin dữ", tiếng kêu của nó khiến nhiều người lớn tuổi chột dạ.
Mơ thấy quạ đen, theo lối hiểu dân gian phổ biến, thường bị đọc là chuyện không vui: tin buồn, lời ra tiếng vào, người ốm trong nhà. Đó là cách hiểu truyền miệng, bắt nguồn từ nỗi kiêng tiếng quạ của người xưa, không có cơ sở để coi là lời báo trước.
Tâm lý học đọc con quạ theo cách khác: màu đen nổi bật, tiếng kêu khàn và thói quen lượn quanh những nơi có thức ăn khiến quạ trở thành hình ảnh tự nhiên cho những thứ ta chờ đợi mà chưa rõ, những tin tức ta sợ nghe, và đôi khi cho sự khôn ngoan sống sót trong hoàn cảnh khó.
Quạ thật: loài chim khôn hơn ta tưởng
Họ quạ là một trong những nhóm chim được giới nghiên cứu hành vi động vật quan tâm nhiều nhất, vì độ khôn của chúng. Người ta đã ghi nhận nhiều loài quạ biết dùng cành cây làm que khều thức ăn, biết thả quả cứng xuống đường cho xe cán vỡ, biết giấu thức ăn rồi quay lại tìm đúng chỗ. Các quan sát cũng cho thấy quạ nhận ra được khuôn mặt người từng đe doạ chúng và kêu báo cho đồng loại khi người đó xuất hiện.
Ở Việt Nam, người ta hay gặp quạ đen và quạ khoang, loài có khoang trắng ở cổ. Chúng sống thành đàn, ngủ tập trung trên những cây cao, ăn tạp từ hạt, côn trùng tới xác động vật. Thói quen ăn xác là lý do quạ hay xuất hiện ở bãi tha ma, nơi có súc vật chết, và cũng là gốc rễ của tiếng "chim báo điềm gở".
Truyện ngụ ngôn "Con quạ và cái bình nước", được kể trong sách giáo khoa nhiều nước, nói về con quạ khát nước thả từng viên sỏi vào bình cho nước dâng lên. Câu chuyện xưa này hoá ra khá gần với những gì người ta quan sát được ở quạ thật. Hai hình ảnh, quạ gở và quạ khôn, cùng tồn tại trong trí nhớ văn hoá, và giấc mơ có thể mượn bất kỳ hình ảnh nào trong hai.
Vì sao người xưa kiêng tiếng quạ
Ở nhiều làng quê, nghe quạ kêu quanh nhà vào buổi chiều tối, người già hay "phủi" đi bằng một câu nói nhẹ, hoặc đuổi quạ bay chỗ khác. Lý do rất đời thường: ngày trước, khi trong làng có người hay có gia súc ốm nặng, mùi bệnh và mùi xác thu hút quạ kéo về. Người ta thấy quạ trước, nghe tin buồn sau, dần dần gắn hai chuyện thành một mối nhân quả, dù thực ra chỉ là hai chuyện cùng xảy ra.
Kiểu suy luận này rất phổ biến trong cách con người tạo ra điềm báo: hai sự kiện hay đi cùng nhau thì người ta nghĩ cái này gây ra cái kia. Biết được nguồn gốc ấy, ta có thể tôn trọng nỗi kiêng của ông bà mà không cần mang theo nỗi sợ khi chính mình mơ thấy quạ.
Cũng cần nói rằng không phải lúc nào quạ cũng mang tiếng xấu. Trong truyền thuyết Ngưu Lang Chức Nữ mà người Việt quen gọi theo mùa mưa ngâu tháng Bảy, chim ô thước, tức quạ và chim khách, bắc cầu cho đôi vợ chồng gặp nhau mỗi năm một lần. Ở đây quạ là kẻ nối duyên, là chiếc cầu qua sông Ngân. Một con chim, hai vai diễn trái ngược, đủ thấy giải mộng một chiều "quạ là xấu" bỏ sót bao nhiêu thứ.
Con quạ trong những nền văn hoá khác
Ra ngoài biên giới, hình ảnh quạ còn phong phú hơn. Trong thần thoại Bắc Âu, thần Odin có hai con quạ bay khắp thế gian rồi về kể lại mọi chuyện, tượng trưng cho tư duy và trí nhớ. Ở Nhật, quạ ba chân Yatagarasu trong truyền thuyết là kẻ dẫn đường. Một số dân tộc bản địa ở Bắc Mỹ kể về quạ như nhân vật tinh quái, khôn lỏi, đôi khi là kẻ mang ánh sáng về cho loài người. Văn học và phim ảnh phương Tây lại hay dùng quạ làm phông nền cho cảnh u ám, đặc biệt là đàn quạ đậu trên cành khô.
Người Việt bây giờ xem phim, đọc truyện nước ngoài nhiều, nên trong giấc mơ, con quạ có khi mang dáng của quạ phim kinh dị hơn là quạ ở tre làng. Nếu con quạ trong mơ to lớn khác thường, mắt đỏ, kêu vang trong một khung cảnh u tối như phim, có khi giấc mơ đang tái hiện một bộ phim bạn vừa xem trước khi ngủ.
Điểm chung giữa các nền văn hoá là quạ thường đứng ở ranh giới: giữa ngày và đêm, giữa sống và chết, giữa biết và chưa biết. Đó cũng là chỗ con quạ hay đứng trong giấc mơ của người đang ở một ngưỡng cửa nào đó của đời mình.
Màu đen trong giấc mơ không chỉ là màu buồn
Người Việt quen gắn màu đen với tang lễ, với đêm tối, với chữ "đen đủi". Nhưng màu đen trong giấc mơ không nhất thiết mang nỗi buồn. Đen cũng là màu của sự kín đáo, của bóng râm mát giữa trưa hè, của mái tóc, của đôi mắt. Một con quạ đen bóng dưới nắng có thể ánh lên sắc xanh tím rất đẹp, điều mà ai từng nhìn kỹ lông quạ đều thấy.
Khi tự đọc giấc mơ, thử xem màu đen ấy được nhìn trong hoàn cảnh nào. Con quạ đen nổi bật trên nền trời trắng bạc thường gắn với một điểm duy nhất bạn không rời mắt được, một chuyện đang chiếm hết sự chú ý. Con quạ lẫn vào bóng tối, chỉ nghe tiếng mà không thấy hình, gắn với điều mơ hồ, chưa định hình. Đàn quạ làm cả bầu trời tối sầm lại gắn với cảm giác bị một chuyện lớn bao trùm.
Tâm lý học không có bảng "màu đen nghĩa là gì" áp cho mọi người. Có người mặc đồ đen mỗi ngày vì thấy gọn gàng, mơ thấy màu đen chẳng có gì nặng nề. Có người vừa đi đưa tang, màu đen trong mơ gợi lại ngay buổi chiều ấy. Bối cảnh đời bạn quyết định màu đen nói gì, không phải sách giải mộng.
Quạ và những ngày chờ tin
Trong lời kể của nhiều người, giấc mơ có quạ thường đến vào những ngày đang chờ đợi một điều gì: chờ kết quả khám bệnh của người thân, chờ thông báo trúng tuyển, chờ tin từ người đi làm ăn xa. Cảm giác chờ tin là cảm giác lơ lửng, không biết tốt hay xấu, và não hay tìm một hình ảnh để chứa nó. Con quạ, với tiếng tăm "loài báo tin", là một ứng viên quá sẵn.
Ở góc nhìn này, giấc mơ không báo trước tin gì; nó cho thấy bạn đang chờ, và đang lo. Thuyết mô phỏng mối đe doạ của Antti Revonsuo cho rằng giấc mơ hay diễn lại những tình huống đáng lo để tâm trí "tập dượt". Tập dượt cho một tin xấu chưa đến là điều người ta vẫn làm cả khi thức, chỉ là ban đêm nó mang hình dạng một con chim đen.
Nếu bạn nhận ra mình đang ở trong giai đoạn chờ tin, có vài việc nhỏ giúp đêm bớt nặng: viết ra giấy điều đang chờ và những gì mình sẽ làm trong từng trường hợp, nói chuyện với một người tin cậy, và tránh lướt điện thoại tìm kiếm thông tin đáng sợ ngay trước giờ ngủ.
Những cảnh quạ hay gặp trong mơ và cách đọc
Một con quạ đậu trên mái nhà, nóc tủ, đầu giường. Dân gian kiêng nhất cảnh này, cho là trong nhà có chuyện buồn. Góc tâm lý: một nỗi lo đã "đậu" vào không gian riêng của bạn, thường là chuyện trong gia đình, sức khoẻ người thân, tiền bạc chung.
Quạ kêu inh ỏi mà không thấy con nào. Âm thanh không có hình thường gắn với lời đồn, lời bàn tán mà bạn nghe loáng thoáng. Cũng có khi đó là tiếng chim, tiếng xe thật ngoài trời lúc rạng sáng lọt vào giấc ngủ.
Đàn quạ bay rợp trời, che tối cả cánh đồng. Cảnh dễ để lại cảm giác ngột ngạt. Góc tâm lý: quá nhiều việc chưa rõ ràng cùng lúc, cảm giác tương lai bị che khuất. Nếu trong mơ bạn vẫn đi tiếp được, đó là chi tiết đáng ghi nhận.
Quạ bay vào nhà, đập cánh trong phòng. Một điều bạn không mời mà tự đến: một vị khách khó chịu, một trách nhiệm bị đẩy cho, một tin tức làm xáo trộn. Bạn mở cửa cho nó bay ra hay cố đuổi bắt cũng là một chi tiết để tự hỏi.
Quạ nói tiếng người. Quạ thật có thể bắt chước âm thanh. Trong mơ, con quạ biết nói thường "nói thay" một điều bạn đã nghi mà chưa dám thừa nhận. Nếu nhớ được câu nó nói, câu đó đáng chép lại.
Quạ chết, quạ rơi xuống đất. Có nơi đọc theo kiểu mộng ngược là tai qua nạn khỏi. Góc tâm lý: một mối lo đã hết, một tin chờ đã đến và không tệ như mình tưởng.
Quạ mổ vào người. Thường gắn với cảm giác bị chỉ trích dai dẳng, từng chút một. Thử nghĩ xem ai đang "mổ" vào bạn bằng lời nói, hoặc chính bạn đang tự trách mình quá nhiều.
Mình cho quạ ăn, quạ đậu lên tay. Ít người kể, nhưng thường mang cảm xúc bình yên lạ. Bạn đang làm hoà được với một điều trước đây mình sợ.
Khi giấc mơ quạ đen cứ quay lại
Một giấc mơ quạ đen lẻ loi sau một ngày nặng nề là chuyện bình thường. Điều đáng để ý hơn là khi những giấc mơ u ám, có chim đen, có tin dữ, cứ lặp lại nhiều đêm, khiến bạn sợ đi ngủ hoặc tỉnh dậy giữa đêm không ngủ lại được. Ác mộng lặp lại thường đi cùng một nỗi lo ban ngày chưa được gọi tên, hoặc một biến cố đã qua mà tâm trí chưa xử lý xong, như mất người thân, tai nạn, một lần bị đe doạ.
Lúc đó, việc cần làm không phải đi tìm cách "giải" con quạ, mà là chăm sóc giấc ngủ và nỗi lo của chính mình: kể cho người thân nghe, giữ giờ ngủ đều, bớt rượu bia và cà phê buổi chiều. Nếu tình trạng kéo dài vài tuần, ảnh hưởng tới công việc và sức khoẻ, hãy hẹn gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; có những cách điều trị ác mộng lặp lại đã được dùng trong y khoa.
Còn với người lớn tuổi trong nhà vẫn tin tiếng quạ là gở, nếu ông bà kể mơ thấy quạ rồi lo lắng, con cháu không cần tranh cãi đúng sai. Ngồi nghe, hỏi han sức khoẻ, ở bên ông bà thêm một chút thường làm dịu nỗi lo hơn mọi lời giải thích. Giấc mơ của người già nhiều khi là cách họ bày tỏ nỗi sợ mà không cần nói thẳng ra.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy quạ đen có phải sắp có chuyện buồn?
Không có cơ sở để coi giấc mơ là lời báo trước. Nỗi kiêng quạ đến từ chỗ ngày xưa quạ hay kéo về nơi có người, gia súc ốm chết, nên người ta gắn hai chuyện với nhau. Về tâm lý, giấc mơ có quạ thường phản ánh việc bạn đang chờ một tin tức và đang lo lắng.
Mơ thấy quạ đậu trên nóc nhà mình nên làm gì?
Không cần làm lễ hay kiêng cữ gì vì một giấc mơ. Hãy nghĩ xem gần đây trong nhà có chuyện gì khiến bạn lo: sức khoẻ cha mẹ, tiền bạc, mâu thuẫn. Nói chuyện được với người trong nhà về điều đó thường giúp bạn ngủ yên hơn.
Quạ khoang và quạ đen trong mơ có khác nhau không?
Dân gian ít phân biệt, nhưng một số người thấy quạ khoang, có cổ trắng, bớt đáng sợ hơn. Ở góc tâm lý, chi tiết khoang trắng trên nền đen có thể gắn với hy vọng giữa lúc khó khăn. Cảm xúc của bạn lúc nhìn con chim quan trọng hơn màu lông.
Mơ thấy giết quạ có sao không?
Không có gì đáng lo. Hành động đuổi hay giết quạ trong mơ thường gắn với mong muốn gạt bỏ một nỗi lo, chấm dứt một lời đồn. Nếu tỉnh dậy bạn thấy áy náy, có thể bạn đang lo mình phản ứng quá mạnh với một chuyện ngoài đời.
Vì sao mơ thấy quạ thường là vào lúc gần sáng?
Gần sáng là lúc giấc ngủ REM dài hơn và giấc mơ rõ hơn, cũng là lúc chim chóc ngoài trời bắt đầu kêu. Tiếng chim thật có thể lọt vào giấc mơ, và giấc mơ cuối đêm cũng dễ được nhớ khi tỉnh dậy.
Trẻ con mơ thấy quạ rồi sợ thì cha mẹ nên nói gì?
Nên nghe bé kể, ôm bé và nói rằng quạ là một loài chim khôn, sống ngoài vườn, không làm hại ai. Có thể cùng bé xem ảnh quạ thật hoặc kể truyện con quạ thả sỏi vào bình nước. Tránh nói về điềm gở khiến bé sợ thêm.