Trong nhiều gia đình Việt, ông là người của những thói quen không đổi: ấm trà pha từ sáng sớm, chiếc ghế mây ở hiên, cái đài nghe tin tức, bàn cờ tướng với ông hàng xóm, chậu cây cảnh tỉa mãi không xong. Ông ít nói hơn bà, ít ôm ấp hơn mẹ, nhưng là người giữ nếp: biết ngày giỗ ai, biết mảnh đất nào của ai, biết dòng họ từ đâu về. Chính những điều đó làm nên ông trong giấc mơ.
Mơ thấy ông nội, ông ngoại thường được dân gian hiểu là chuyện gốc rễ: ông bà phù hộ, nhắc con cháu giữ nếp nhà, giữ hoà khí. Đó là cách hiểu truyền miệng gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, mang tính văn hoá. Tâm lý học giấc mơ nhìn ông như hình ảnh của sự vững chãi và của quá khứ gia đình, hay hiện về khi người mơ đứng trước một quyết định lớn hoặc cảm thấy mình đang lạc khỏi nền nếp đã lớn lên cùng.
Bài viết đi theo những gì người mơ hay kể: ông còn sống mà mơ ông ốm, ông đã mất về ngồi uống trà, ông dặn một câu, ông giận, ông dẫn đi đâu đó. Bài riêng về bà nội, bà ngoại và bài trụ về người đã khuất đã có trên trang; ở đây chỉ nói về ông.
Ông trong nếp nhà và ông trong giấc ngủ
Khi hỏi người lớn tuổi nhớ ông thế nào, câu trả lời hiếm khi là một khuôn mặt. Đó là mùi thuốc lào, tiếng ho buổi sớm, bàn tay thô cầm dao vót nan, giọng đọc gia phả ngày giỗ. Giấc mơ cũng vậy. Nhiều người không thấy rõ mặt ông, chỉ thấy cái lưng còng ở cuối vườn, chiếc áo nâu treo trên móc, tiếng gõ điếu cày. Tâm trí giữ ký ức bằng giác quan nhiều hơn bằng hình ảnh chính diện.
Ở góc văn hoá, ông nội gắn với dòng họ bên nội, nơi đứa cháu mang họ. Ông ngoại gắn với quê mẹ, những kỳ nghỉ hè, sự chiều chuộng có phần dễ dãi hơn. Vì thế giấc mơ thấy ông nội hay đi kèm chuyện họ hàng, đất đai, trách nhiệm; giấc mơ thấy ông ngoại hay đi kèm cảnh đồng quê, con sông, tuổi thơ không phải lo gì. Sự khác biệt này không phải quy luật, nhưng nhiều người nhận ra nó khi đọc lại giấc mơ của mình.
Tâm lý học không có "đáp án" cho hình ảnh người ông. Jung từng nói về hình mẫu ông già thông thái xuất hiện trong mơ như người dẫn đường, và cách hiểu ấy được nhiều người dùng như một gợi ý, không phải kết luận khoa học. Điều chắc hơn là giấc mơ hay mang những người và chuyện mình đang bận tâm, theo đúng tinh thần thuyết liên tục.
Ông còn sống và ông đã mất: cùng một cảnh, hai cách đọc
Nhiều giấc mơ về ông đổi nghĩa hẳn tuỳ ông ngoài đời còn hay đã mất. Bảng dưới đặt hai trường hợp cạnh nhau:
| Cảnh trong mơ | Khi ông còn sống | Khi ông đã mất |
|---|---|---|
| Ông ngồi uống trà, gọi mình lại | Nhớ ông, lâu rồi chưa về thăm | Nỗi nhớ; nhiều nhà coi là ông về thăm con cháu |
| Ông ốm, nằm trên giường | Lo cho sức khoẻ của ông, thấy mình ở xa | Ký ức những ngày cuối của ông quay lại |
| Ông dặn một câu rồi đi | Bạn đang cần lời khuyên của người từng trải | Câu dặn thường là điều bạn đã biết mà chưa làm |
| Ông giận, quay lưng | Áy náy vì làm ông buồn ngoài đời | Áy náy vì chưa giữ được điều ông quý |
| Ông trẻ lại, khoẻ mạnh | Mong ông khoẻ lâu | Tâm trí giữ hình ảnh đẹp nhất về ông |
| Ông dẫn mình đi qua cánh đồng, con đê | Nhớ tuổi thơ ở quê | Cảm giác được che chở khi đang đi một đoạn đường khó |
Cột "ông đã mất" có nhiều dòng nói về nỗi nhớ và áy náy hơn là thông điệp. Đó không phải sự phủ nhận niềm tin của gia đình; chỉ là nhắc rằng cảm xúc của chính người mơ thường là phần chắc chắn nhất của giấc mơ.
Ông nội và ông ngoại: hai giấc mơ không giống nhau
Người mơ thấy ông nội thường kể những cảnh có nhiều người: nhà thờ họ, mâm cỗ ngày giỗ, buổi họp bàn chuyện xây mộ, ông ngồi ở gian giữa và con cháu đứng quanh. Giấc mơ hay đến khi chính người mơ vừa được giao một phần việc của dòng họ, như làm trưởng nam, giữ sổ ghi công đức, lo đám giỗ thay bố. Ông nội trong những giấc mơ ấy là hình ảnh của bổn phận, đôi khi nặng nề, đôi khi đầy tự hào.
Ông ngoại thì hay hiện ra trong khung cảnh riêng tư hơn: dắt cháu ra đồng thả diều, chèo xuồng qua con kênh, bóc cho cháu củ khoai nướng. Nhiều người lớn lên ở thành phố, mỗi năm chỉ về quê ngoại một lần dịp hè, nên ông ngoại trong mơ gắn với cảm giác tự do của tuổi nhỏ. Mơ thấy ông ngoại lúc trưởng thành, giữa áp lực công việc, thường là tâm trí tìm về một quãng đời không có hạn chót.
Dĩ nhiên nhiều gia đình không theo khuôn ấy: có người lớn lên bên ông ngoại, có người chưa từng gặp ông nội. Điều đáng giữ là cách nhìn: hãy hỏi ông trong giấc mơ của bạn đang đứng ở khung cảnh nào, khung cảnh đó gắn với phần nào của đời bạn. Câu trả lời thường nằm ở đó hơn là ở chữ "nội" hay "ngoại".
Mơ thấy ông ốm, ông mất khi ông vẫn khoẻ
Đây là giấc mơ làm nhiều người hoảng nhất. Một người con đi làm xa mơ thấy ông ngoại nằm viện, tỉnh dậy gọi về quê thì ông đang ra đồng. Dân gian có lối "mộng ngược", hiểu mơ thấy người còn sống mất là người ấy khoẻ, sống thọ. Cách hiểu này an ủi được nhiều người, nhưng cũng chỉ là lời truyền miệng; giấc mơ không báo trước sinh tử.
Ở góc tâm lý, ông đã ngoài tám mươi thì việc tâm trí nghĩ đến ngày ông đi là điều tự nhiên. Ban ngày người ta tránh nghĩ, ban đêm ý nghĩ ấy tìm cách hiện ra. Giấc mơ hay đến sau một tin tức cụ thể: ông vừa ngã, ông quên tên cháu, một người bạn của ông vừa mất. Nó là cách tâm trí chuẩn bị, chứ không phải lời báo.
Điều nên làm sau giấc mơ này rất giản dị: gọi điện cho ông, nghe giọng ông. Nếu ở gần, ghé thăm và để ý những điều nhỏ như ông đi có vững không, ăn có ngon không, có cần tay vịn trong nhà tắm không. Nỗi lo được biến thành việc cụ thể thường làm giấc mơ thưa đi.
Ông dặn dò trong mơ: nghe thế nào cho phải
Nhiều người mơ ông nói đúng một câu. Có câu rõ ràng như "giữ lấy mảnh vườn", "đừng bỏ học", "anh em bảo ban nhau". Có câu mơ hồ như "về đi cháu". Người tỉnh dậy thường nhớ câu ấy rất lâu.
Câu dặn thường là giọng của chính mình. Tâm lý học giải thích rằng giấc mơ dựng lời thoại từ ký ức và mối bận tâm của người mơ. Câu ông dặn thường là điều bạn đã biết, đã từng nghe ông nói, hoặc đang tự nhắc mình. Nhận ra điều đó không làm câu dặn bớt giá trị; nó chỉ giúp bạn chịu trách nhiệm với quyết định của mình thay vì đặt hết lên giấc mơ.
Không cần làm theo nếu câu dặn trái với hoàn cảnh thật. Có người mơ ông dặn "đừng bán đất" đúng lúc gia đình cần bán để chữa bệnh. Giấc mơ không biết hết hoàn cảnh; người sống phải bàn với nhau bằng thông tin thật. Giữ lời ông theo nghĩa giữ tinh thần, như giữ hoà khí, giữ chữ tín, hợp lý hơn giữ từng chữ.
Ghi lại ngay khi vừa tỉnh. Lời thoại trong mơ phai rất nhanh, chỉ sau vài phút đã méo đi. Nếu câu ông dặn làm bạn day dứt, hãy ghi lại nguyên văn những gì còn nhớ, kèm khung cảnh và cảm xúc. Đọc lại sau vài ngày, khi lòng đã lắng, bạn sẽ thấy rõ câu ấy chạm vào chuyện gì đang diễn ra trong đời mình.
Không cần làm lễ vì một câu dặn. Nếu muốn tưởng nhớ, thắp nén nhang, kể chuyện ông cho con cháu nghe, giữ lại cuốn sổ hay chiếc đồng hồ của ông. Những việc nhỏ giữ ký ức tốt hơn mọi nghi lễ tốn kém.
Những giấc mơ về ông của trẻ nhỏ
Trẻ con mơ thấy ông theo cách rất riêng. Đứa cháu sáu tuổi có ông vừa mất có thể kể "ông về chơi cờ với con", rồi hỏi mẹ ông ở đâu. Người lớn đôi khi giật mình, sợ con "thấy" điều gì đó. Thực ra trẻ đang dùng giấc mơ để hiểu một khái niệm khó: người thân không còn nữa.
Cha mẹ không cần giải mộng cho con. Hãy nghe con kể, hỏi con thấy thế nào, và trả lời đúng mức tuổi con hiểu được: ông đã mất, ông không về chơi được nữa, nhưng mình vẫn nhớ ông và kể chuyện về ông. Tránh doạ con bằng những câu như "ông về bắt đấy". Nếu con sợ ngủ một mình, khóc đêm kéo dài nhiều tuần sau khi ông mất, nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Trẻ có ông còn sống mà hay mơ thấy ông thường là đứa trẻ gắn bó, được ông đưa đón, kể chuyện. Giấc mơ ấy là dấu vết đẹp của một mối quan hệ, không cần đọc thêm gì.
Một điều nhỏ mà nhiều gia đình làm được: khi ông còn khoẻ, để cháu ngồi nghe ông kể chuyện thời trẻ, ghi âm lại giọng ông, chụp lại bàn tay ông đang tỉa cây hay vót đũa. Sau này, khi đứa trẻ lớn lên và mơ thấy ông, những ký ức thật ấy làm giấc mơ thành chỗ dựa thay vì nỗi trống trải. Người lớn mơ thấy ông đã mất cũng có thể làm việc tương tự: hỏi bố mẹ, cô chú những câu chuyện về ông mà mình chưa biết. Nhiều người kể rằng sau khi nghe thêm về ông, giấc mơ của họ đổi khác, ông hiện ra đầy đặn hơn, gần gũi hơn.
Những câu nên tự hỏi khi ông hiện về
Thay vì tìm xem giấc mơ "báo" gì, mấy câu dưới đây giúp nghe điều chính bạn đang cần:
- Ông xuất hiện ở đâu: nhà cũ, quê, nơi bạn đang sống, hay một nơi lạ?
- Bạn đang đứng trước quyết định nào mà mong có người từng trải để hỏi?
- Có điều gì của ông, một thói quen, một lời dạy, bạn đã bỏ lâu rồi?
- Gần đây gia đình có bàn chuyện đất đai, giỗ chạp, họ hàng không?
- Cảm giác khi tỉnh dậy là ấm lòng, áy náy hay lo lắng?
Với người đang sống xa quê, giấc mơ về ông thường là giấc mơ về gốc. Có khi điều cần làm chỉ là một chuyến về thăm, một cuộc gọi cho bố mẹ hỏi chuyện họ hàng, hay ghi lại những gì mình còn nhớ về ông trước khi ký ức phai đi.
Nếu giấc mơ về ông đã mất làm bạn buồn kéo dài, khó ngủ, mất tập trung nhiều tuần, nên chia sẻ với người thân hoặc chuyên gia tâm lý. Nỗi nhớ người thân là bình thường, nhưng không ai phải mang nó một mình.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy ông nội đã mất về thăm có ý nghĩa gì?
Trong văn hoá Việt, nhiều gia đình coi đây là ông về thăm con cháu, nhất là gần ngày giỗ, Tết hay khi trong nhà có việc lớn. Ở góc tâm lý, đó là nỗi nhớ và ký ức về nếp nhà được gợi lại. Không cần làm lễ tốn kém; một nén nhang và vài lời kể về ông là đủ.
Mơ thấy ông ngoại ốm trong khi ông vẫn khoẻ có sao không?
Không có cơ sở để coi đây là lời báo trước. Dân gian theo lối mộng ngược còn hiểu là ông khoẻ. Thường giấc mơ đến từ nỗi lo cho người lớn tuổi. Hãy gọi điện hỏi thăm và để ý sức khoẻ ông ngoài đời.
Ông dặn một câu trong mơ thì có nên làm theo không?
Câu dặn thường là điều bạn đã biết hoặc đang tự nhắc mình. Hãy giữ tinh thần của lời dặn khi nó hợp với hoàn cảnh thật, và bàn với gia đình bằng thông tin thật khi có việc lớn như đất đai, tiền bạc. Giấc mơ không thay được bàn bạc.
Mơ thấy ông giận mình là sao?
Thường là cảm giác áy náy: lâu chưa về thăm, chưa giữ được điều ông quý, hoặc vừa làm một việc mà bạn đoán ông sẽ không vui. Giấc mơ không phải lời trách thật; nó cho biết điều bạn đang cân nhắc trong lòng.
Vì sao mơ thấy ông mà không thấy rõ mặt?
Người trong mơ thường không rõ mặt vì tâm trí giữ ký ức bằng giác quan, thói quen, không gian nhiều hơn bằng khuôn mặt chính diện. Bạn vẫn biết đó là ông nhờ dáng đi, chiếc áo, mùi trà. Điều này rất phổ biến và không mang ý nghĩa xấu.