Phần lớn người lớn hiện nay, khi được hỏi ngay sau khi tỉnh dậy, kể rằng giấc mơ của họ có màu; một tỷ lệ nhỏ hơn cho biết đôi khi hoặc thường mơ đen trắng. Không có bằng chứng cho thấy mơ đen trắng là dấu hiệu bệnh hay điềm gì. Điều thú vị là câu trả lời cho câu hỏi "giấc mơ có màu không" đã thay đổi theo thời gian, và sự thay đổi ấy nói nhiều về cách chúng ta nhớ và kể lại giấc mơ hơn là về bản thân giấc mơ.
Ở giữa thế kỷ 20, nhiều khảo sát ở phương Tây ghi nhận người ta hay báo cáo mơ đen trắng; về sau, tỷ lệ ấy giảm hẳn. Một số nghiên cứu gần đây hơn ghi nhận rằng người lớn lên trong thời ti vi, phim ảnh đen trắng phổ biến có xu hướng kể mơ đen trắng nhiều hơn người lớn lên với ti vi màu. Các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn cãi: phim ảnh thay đổi giấc mơ, hay chỉ thay đổi cách ta mô tả giấc mơ?
Bài này đi qua câu hỏi đó, giải thích vì sao màu sắc trong giấc mơ khó nhớ, người mù màu mơ thế nào, và gợi ý một cách đơn giản để bạn tự kiểm giấc mơ của mình trong hai tuần.
Vì sao câu hỏi này khó trả lời hơn tưởng tượng
Không ai có thể nhìn trực tiếp vào giấc mơ của người khác. Mọi hiểu biết về nội dung giấc mơ, kể cả màu sắc, đều dựa vào lời kể của người mơ sau khi tỉnh dậy. Mà lời kể ấy đi qua ít nhất hai bộ lọc: trí nhớ, vốn phai rất nhanh sau khi thức, và ngôn ngữ, vốn phụ thuộc vào thói quen mô tả của từng người.
Trí nhớ về giấc mơ phai nhanh đến mức nhiều người chỉ còn nhớ cốt truyện, không còn nhớ chi tiết. Màu sắc lại thường là chi tiết phụ: bạn nhớ mình bị lạc trong chợ, nhớ người mẹ gọi, nhưng chiếc áo của mẹ màu gì thì không chắc. Khi được hỏi "giấc mơ có màu không", nhiều người không trả lời được, hoặc trả lời theo cảm giác chung. Có người thấy giấc mơ "chắc là có màu", vì đời thật có màu; có người thấy "không nhớ màu nên chắc là đen trắng".
Thêm vào đó, nhiều giấc mơ có những khoảng mà màu sắc đơn giản là không được để ý tới, giống như khi bạn đang mải nói chuyện, bạn không chú ý màu tường căn phòng. Một số nhà nghiên cứu cho rằng ở những đoạn ấy, giấc mơ không hẳn có màu hay đen trắng, mà màu sắc chưa được "định" ra. Đây là ý tưởng khó kiểm chứng, nhưng giúp hiểu vì sao câu hỏi tưởng đơn giản lại gây tranh luận lâu như vậy.
Ti vi đen trắng và giấc mơ đen trắng: chuyện của nhiều thế hệ
Trong nửa đầu thế kỷ 20, nhiều nhà nghiên cứu phương Tây cho rằng giấc mơ chủ yếu là đen trắng, và các khảo sát thời đó cũng ghi nhận người tham gia hay mô tả giấc mơ như vậy. Từ khoảng những thập niên cuối thế kỷ, các khảo sát lại cho thấy đa số người kể mơ có màu. Sự đổi chiều này trùng với giai đoạn phim ảnh, ti vi chuyển từ đen trắng sang màu.
Một số nghiên cứu sau đó so sánh các nhóm tuổi và ghi nhận rằng người lớn tuổi, lớn lên khi ti vi đen trắng còn phổ biến, có xu hướng báo cáo mơ đen trắng nhiều hơn người trẻ. Ở người trẻ lớn lên với ti vi màu, mơ đen trắng hiếm hơn hẳn. Đây là kết quả từ lời tự kể, không phải đo trực tiếp, nên chỉ cho thấy một mối liên hệ.
Có hai cách giải thích chính. Cách thứ nhất: phương tiện hình ảnh ta tiếp xúc nhiều thật sự ảnh hưởng tới cách não dựng hình trong giấc mơ. Cách thứ hai: nó chỉ ảnh hưởng tới cách ta nghĩ về giấc mơ. Nếu cả xã hội quen ví giấc mơ như một bộ phim, và phim thời ấy là đen trắng, thì người ta dễ tin và dễ kể giấc mơ của mình là đen trắng. Nhà triết học Eric Schwitzgebel từng đặt câu hỏi theo hướng này, cho rằng niềm tin của chúng ta về trải nghiệm của chính mình có thể bị chi phối bởi những phép so sánh quen thuộc. Đến nay, chưa có kết luận dứt khoát.
Ở Việt Nam, chưa có khảo sát quy mô lớn nào mà bài này biết chắc về chuyện này. Nhưng nhiều người lớn tuổi Việt cũng lớn lên với ti vi đen trắng, phim chiếu bóng đen trắng ở sân kho, nên không lạ nếu bạn nghe ông bà, cha mẹ kể rằng họ hay mơ "như phim ngày xưa".
Hiểu lầm phổ biến và điều thực tế
"Mơ đen trắng là có vấn đề về não." Không có bằng chứng ủng hộ. Mơ đen trắng, mơ có màu nhạt, hay không nhớ màu đều là trải nghiệm bình thường ở người khoẻ mạnh. Một số trường hợp tổn thương não hiếm gặp có thể làm thay đổi khả năng nhìn màu cả khi thức lẫn khi mơ, nhưng khi đó người bệnh có những triệu chứng rõ ràng ban ngày, không chỉ trong giấc mơ.
"Ai mơ có màu là người giàu cảm xúc, sáng tạo hơn." Đây là lời đồn trên mạng, không có cơ sở vững chắc. Khả năng nhớ chi tiết giấc mơ khác nhau giữa người với người, phụ thuộc vào thói quen chú ý tới giấc mơ, nhịp ngủ, cách thức tỉnh dậy, nhiều hơn là vào tính cách.
"Màu trong mơ có ý nghĩa cố định." Các bài về giấc mơ màu đỏ, màu tím trên trang đã nói rõ: tâm lý học màu sắc chỉ xác nhận được vài điều chung, còn ý nghĩa riêng của mỗi màu phụ thuộc văn hoá và ký ức từng người. Không có bảng tra nào đúng cho mọi giấc mơ.
"Trẻ con mơ đen trắng." Không có cơ sở để nói như vậy. Trẻ nhỏ khó mô tả giấc mơ, nên nghiên cứu về màu sắc trong giấc mơ trẻ em rất hạn chế. Trẻ lớn hơn khi được hỏi thường kể giấc mơ có màu, nhất là màu của đồ chơi, phim hoạt hình chúng yêu thích.
"Giấc mơ có màu rực rỡ bất thường là điềm báo." Màu đặc biệt rực rỡ thường gắn với cảm xúc mạnh trong giấc mơ, hoặc với những thời điểm giấc ngủ REM dồi dào hơn, chẳng hạn sau khi ngủ bù. Đó là chuyện sinh lý và cảm xúc, không phải lời báo trước.
Người mù màu và người khiếm thị mơ thế nào
Người mù màu, tức có khó khăn phân biệt một số màu như đỏ và xanh lá, thường mơ với cùng kiểu thế giới màu như khi họ thức. Nói cách khác, giấc mơ dựng lại thế giới bằng những gì não đã quen xử lý. Người khó phân biệt đỏ và xanh lá ban ngày cũng không bỗng nhiên thấy rõ hai màu ấy trong mơ.
Người khiếm thị lại là một câu chuyện khác. Người mù từ khi sinh ra thường mơ không có hình ảnh như người sáng mắt, mà bằng âm thanh, xúc giác, mùi, vị và cảm giác về không gian. Người mất thị lực sau khi đã lớn vẫn có thể mơ thấy hình ảnh, kể cả màu sắc, nhất là trong những năm đầu sau khi mất thị lực. Trang có bài riêng về câu hỏi "người mù có mơ không"; ở đây chỉ cần ghi nhận rằng màu sắc trong mơ gắn chặt với kinh nghiệm nhìn của mỗi người.
Những trường hợp này củng cố một ý: giấc mơ không phải cửa sổ mở ra một thế giới khác, mà là sản phẩm của chính bộ não người mơ, dùng những chất liệu mà bộ não ấy có. Màu sắc trong mơ vì vậy cũng mang dấu ấn riêng của từng người.
Vì sao màu sắc là thứ dễ quên nhất
Khi tỉnh dậy, não chuyển rất nhanh từ trạng thái ngủ sang trạng thái thức, và những gì vừa trải qua trong mơ nếu không được nhắc lại ngay sẽ phai đi trong vài phút. Người ta thường giữ lại phần "cốt truyện" và cảm xúc, vì đó là những thứ gây ấn tượng nhất. Chi tiết thị giác như màu áo, màu trời, màu tường thường rơi rụng đầu tiên.
Ngôn ngữ cũng góp phần. Khi kể lại giấc mơ, chúng ta chọn kể những điều quan trọng với câu chuyện: "mình chạy, có người đuổi, mình trốn vào một căn nhà". Ít ai nói "căn nhà sơn màu vàng nhạt" trừ khi màu ấy nổi bật. Kể nhiều lần một phiên bản thiếu màu, ta dần nhớ giấc mơ như không có màu.
Một số màu lại rất dễ nhớ: máu đỏ, nước xanh lạ thường, ánh sáng vàng rực, bóng tối đen kịt. Chúng thường gắn với cảm xúc mạnh trong giấc mơ. Đây là lý do nhiều người khẳng định giấc mơ của mình "chỉ có một màu nổi bật": phần còn lại có thể đã có màu, nhưng không được giữ lại.
Giấc mơ không chỉ có hình: âm thanh, cảm giác và mùi vị
Câu hỏi về màu sắc dễ khiến ta quên rằng giấc mơ là trải nghiệm của nhiều giác quan. Các nghiên cứu phân tích lời kể giấc mơ theo hệ mã hoá của Calvin Hall và Robert Van de Castle cho thấy thị giác chiếm phần lớn, nhưng âm thanh, lời nói cũng rất thường gặp; cảm giác chạm, đau, nóng lạnh, chuyển động ít hơn; mùi và vị là hiếm nhất.
Nhiều người nhớ rất rõ một câu nói trong mơ, tiếng gọi của mẹ, tiếng chuông trường, nhưng không nhớ gì về màu sắc. Có người nhớ cảm giác rơi, cảm giác bị ôm chặt, mà không nhớ khung cảnh. Điều này nhắc rằng "có màu hay không" chỉ là một lát cắt nhỏ của giấc mơ, và không phải lát cắt quan trọng nhất.
Khi ghi lại giấc mơ, bạn có thể thử ghi theo từng giác quan: thấy gì, nghe gì, chạm vào gì, có mùi gì. Cách ghi này thường giúp nhớ thêm chi tiết, kể cả màu sắc, vì các chi tiết trong trí nhớ móc nối với nhau. Một mùi hương nhớ ra có khi kéo theo màu chiếc áo, màu bức tường mà lúc đầu bạn tưởng đã quên.
Tự kiểm: giấc mơ của bạn có màu không? Một thử nghiệm hai tuần
Nếu tò mò, bạn có thể tự làm một thử nghiệm nhỏ, không tốn gì, chỉ cần một cuốn sổ đặt cạnh giường:
- Trước khi ngủ, nhắc mình một câu: "Sáng mai, việc đầu tiên là nhớ lại màu sắc trong giấc mơ." Sự chú ý có chủ đích giúp nhớ chi tiết tốt hơn.
- Khi vừa tỉnh, đừng vội ngồi dậy hay cầm điện thoại. Nằm yên vài giây, hồi lại giấc mơ, rồi mới ghi.
- Ghi ba dòng: giấc mơ kể về chuyện gì; màu nào nhớ rõ (nếu có); và cảm giác chung là có màu, đen trắng, hay không chắc.
- Ghi cả những sáng không nhớ gì. Đó cũng là dữ liệu.
- Sau hai tuần, đếm: bao nhiêu giấc mơ nhớ được màu, bao nhiêu đen trắng, bao nhiêu không chắc. Đọc lại xem màu nào hay xuất hiện và đi kèm cảm xúc gì.
Đa số người làm thử sẽ thấy tỷ lệ giấc mơ "có màu" tăng lên khi họ bắt đầu chú ý. Điều này cho thấy trí nhớ và sự chú ý ảnh hưởng mạnh thế nào tới câu trả lời. Việc ghi lại giấc mơ chỉ nên làm vì tò mò; nếu nó khiến bạn lo âu, mất ngủ, hãy dừng lại.
Khi nào màu sắc khác lạ là chuyện nên hỏi bác sĩ
Bản thân giấc mơ đen trắng hay có màu không phải chuyện cần đi khám. Điều nên để ý là khả năng nhìn màu của bạn khi thức. Nếu bạn bỗng thấy màu sắc nhạt đi, khó phân biệt các màu vốn trước đây phân biệt rõ, thấy mờ một bên mắt, hoặc có những thay đổi thị giác đột ngột, hãy đi khám mắt hoặc thần kinh sớm. Những thay đổi ấy cần được kiểm tra bằng chuyên môn, không liên quan tới giấc mơ.
Cũng nên để tâm khi giấc mơ, bất kể màu gì, trở nên quá sống động và đáng sợ tới mức bạn sợ đi ngủ, hoặc khi bạn khó phân biệt điều mình mơ với điều đã xảy ra thật. Một số loại thuốc, việc thay đổi thuốc hay ngưng rượu đột ngột có thể làm giấc mơ sống động khác thường; trang có bài riêng về rượu bia, thuốc và giấc mơ. Nếu bạn nghi một loại thuốc đang dùng ảnh hưởng tới giấc ngủ, hãy hỏi bác sĩ kê đơn, không tự ý ngưng.
Ngoài những trường hợp đó, câu hỏi "giấc mơ có màu không" là một câu hỏi thú vị để tìm hiểu bản thân, không phải điều để lo.
Câu hỏi thường gặp
Mơ đen trắng có phải là bất thường không?
Không. Nhiều người khoẻ mạnh đôi khi hoặc thường nhớ giấc mơ đen trắng, hoặc không nhớ màu. Không có bằng chứng cho thấy đó là dấu hiệu bệnh. Chỉ nên đi khám khi khả năng nhìn màu khi thức bị thay đổi, vì đó là chuyện của mắt và thần kinh, không phải của giấc mơ.
Vì sao ông bà hay kể mơ đen trắng?
Một số nghiên cứu ghi nhận người lớn lên khi ti vi, phim ảnh đen trắng phổ biến có xu hướng báo cáo mơ đen trắng nhiều hơn. Các nhà nghiên cứu còn bàn cãi đó là do phim ảnh thay đổi giấc mơ hay chỉ thay đổi cách người ta mô tả giấc mơ.
Có cách nào để mơ có màu rõ hơn không?
Không có cách điều khiển chắc chắn. Nhưng chú ý tới giấc mơ, nằm yên vài giây khi vừa tỉnh và ghi lại ngay thường giúp bạn nhớ nhiều chi tiết hơn, kể cả màu sắc. Đừng biến việc này thành áp lực; giấc mơ không màu cũng hoàn toàn bình thường.
Người mù màu nằm mơ có thấy đủ màu không?
Thường là không. Giấc mơ dựng lại thế giới bằng những gì não đã quen xử lý khi thức, nên người khó phân biệt một số màu ban ngày cũng thường mơ với cùng kiểu cảm nhận màu ấy. Điều này cho thấy giấc mơ mang dấu ấn riêng của từng bộ não.
Giấc mơ màu sắc rực rỡ có ý nghĩa gì đặc biệt?
Màu rực rỡ thường gắn với cảm xúc mạnh trong giấc mơ, hoặc với những đêm giấc ngủ REM dồi dào hơn như sau khi ngủ bù. Đó là chuyện sinh lý và cảm xúc, không phải điềm báo. Nếu giấc mơ quá sống động đến mức đáng sợ, hãy xem lại giấc ngủ và thuốc đang dùng.
Trẻ em mơ có màu không?
Nghiên cứu về màu sắc trong giấc mơ trẻ nhỏ rất hạn chế, vì trẻ khó mô tả giấc mơ. Trẻ lớn hơn khi được hỏi thường kể giấc mơ có màu, nhất là màu đồ chơi, phim hoạt hình. Không có cơ sở để nói trẻ con mơ đen trắng.