Ngủ trưa có mơ không? Vì sao giấc trưa hay mơ lạ và ngủ trưa bao lâu là vừa

Ngủ trưa là nếp quen của rất nhiều người Việt. Công nhân nằm võng trong xưởng, nhân viên văn phòng trải ghế xếp giữa hai dãy bàn, học sinh bán trú gục xuống bàn, người lớn tuổi ở nhà nằm chõng tre sau bữa cơm. Và rất nhiều người có chung một thắc mắc: chỉ chợp mắt hai mươi phút mà sao mơ rõ đến thế, có khi mơ cả một câu chuyện dài, tỉnh dậy còn bàng hoàng?

Câu trả lời ngắn: ngủ trưa vẫn có thể mơ; giấc trưa rất ngắn thường chỉ ở giai đoạn ngủ nông, ít mơ rõ, còn giấc trưa dài hơn khoảng một giờ trở lên có thể đi vào giấc ngủ REM và cho những giấc mơ sống động. Giấc trưa hay "mơ lạ" còn vì ta dễ tỉnh giữa chừng nên nhớ được giấc mơ, vì môi trường ngủ trưa ồn và sáng, và vì người thiếu ngủ ban đêm thường vào giấc mơ nhanh hơn.

Bài này giải thích một giấc trưa diễn ra thế nào, vì sao giấc trưa hay cho những giấc mơ khác thường, nên ngủ trưa bao lâu, ngủ thế nào cho đỡ mệt, và khi nào cơn buồn ngủ ban ngày là điều nên hỏi bác sĩ.

Một giấc trưa đi qua những giai đoạn nào

Khi bắt đầu ngủ, ta đi vào giai đoạn ngủ nông trước: cơ thể thả lỏng, ý thức mờ dần, có lúc còn nghe được tiếng động xung quanh. Sau khoảng hai mươi đến ba mươi phút, giấc ngủ thường sâu dần. Giai đoạn ngủ REM, nơi giấc mơ hay sống động nhất, ở người khoẻ mạnh thường chỉ xuất hiện sau khoảng sáu mươi đến chín mươi phút kể từ lúc thiếp đi.

Vì vậy một giấc trưa mười lăm, hai mươi phút chủ yếu nằm trong giai đoạn ngủ nông. Ở giai đoạn này vẫn có thể có những hình ảnh, những mẩu chuyện ngắn, nhất là lúc vừa chìm vào giấc ngủ. Đây là những hình ảnh chập chờn rất hay gặp: thấy mình đang bước hụt, đang nói chuyện với ai đó, thấy lại cảnh vừa làm buổi sáng.

Nếu ngủ trưa một tiếng rưỡi đến hai tiếng, bạn có thể đi trọn một chu kỳ, qua ngủ sâu rồi tới REM, và có những giấc mơ rõ như ban đêm. Ngủ khoảng bốn mươi lăm phút đến một tiếng thì dễ bị đánh thức đúng lúc đang ngủ sâu, đây là lúc tỉnh dậy mệt nhất.

Những con số này là trung bình và thay đổi theo từng người, theo tuổi, theo việc đêm trước ngủ đủ hay thiếu. Chúng giúp hiểu cơ chế, không phải để đo giờ chính xác cho mỗi giấc trưa.

Vì sao giấc trưa hay mơ lạ và nhớ rõ

Lý do thứ nhất là ta dễ tỉnh giữa chừng. Giấc mơ thường chỉ được nhớ khi ta thức dậy ngay trong hoặc ngay sau khi mơ. Giấc trưa ngắn, hay bị đánh thức bởi chuông báo, tiếng đồng nghiệp, tiếng xe ngoài đường, nên khả năng tỉnh dậy đúng lúc đang mơ cao hơn hẳn so với giấc đêm dài, khi phần lớn giấc mơ trôi qua mà ta không bao giờ biết.

Lý do thứ hai là người thiếu ngủ ban đêm thường có giấc ngủ REM đến sớm và dồn hơn, như cơ thể đang bù lại. Một người thức khuya làm việc, sáng dậy sớm đưa con đi học, đến trưa chợp mắt có thể vào giấc mơ nhanh hơn người ngủ đủ, và giấc mơ lúc ấy thường dữ dội, khác thường.

Lý do thứ ba là môi trường ngủ trưa. Ánh sáng ban ngày lọt qua mí mắt, tiếng nói chuyện, tiếng điều hoà, tư thế ngủ gục trên bàn hay nằm co trên ghế, đều có thể lọt vào giấc mơ. Tiếng điện thoại rung có thể thành tiếng ai đó gõ cửa; cánh tay tê vì gối đầu có thể thành cảnh mình bị trói tay.

Lý do thứ tư là giờ giấc. Đầu giờ chiều, nhịp sinh học của nhiều người có một khoảng "trũng" tự nhiên khiến buồn ngủ hơn, không chỉ do bữa trưa. Giấc ngủ rơi vào lúc cơ thể đang ở trạng thái chuyển tiếp, nên ranh giới giữa mơ và thức mỏng hơn, dễ cho những trải nghiệm lạ.

Giật mình, bước hụt và cảm giác không cử động được khi ngủ trưa

Nhiều người kể đang chợp mắt buổi trưa thì giật nảy người như bước hụt cầu thang. Đây là cơn giật cơ khi chìm vào giấc ngủ, rất phổ biến và thường vô hại, hay gặp hơn khi mệt, căng thẳng, uống nhiều cà phê. Trên trang đã có bài về giấc mơ rơi từ trên cao nói kỹ hơn về hiện tượng này.

Một số người khác lại gặp cảm giác tỉnh mà không cử động được, thấy như có ai đè lên ngực, kèm hình ảnh đáng sợ; dân gian gọi là bóng đè. Hiện tượng này liên quan tới việc tỉnh dậy trong lúc cơ thể còn ở trạng thái bất động của giấc ngủ REM, và giấc trưa khi thiếu ngủ, nằm ngửa, là hoàn cảnh hay gặp. Nếu hay bị, nên giữ giấc ngủ đêm đủ và đều; nếu xảy ra thường xuyên, làm bạn sợ ngủ, hãy hỏi bác sĩ.

Những trải nghiệm này dễ làm người ta nghĩ giấc trưa "nặng vía" hay không lành. Thật ra chúng là hiện tượng sinh lý có giải thích, gặp nhiều hơn khi giấc ngủ bị xáo trộn. Hiểu được cơ chế thường giúp nỗi sợ giảm đi đáng kể.

Ngủ trưa bao lâu là vừa

Không có một con số đúng cho mọi người. Bảng dưới tóm tắt những gì thường gặp theo độ dài giấc trưa ở người lớn khoẻ mạnh:

Với phần lớn người đi làm, một giấc trưa mười lăm đến hai mươi lăm phút là dễ áp dụng nhất: đủ để đỡ mệt mà không ảnh hưởng giấc ngủ đêm. Cảm giác lờ đờ sau khi tỉnh, các nhà nghiên cứu gọi là quán tính giấc ngủ, thường nặng nhất khi bị đánh thức giữa giấc sâu, và có thể kéo dài từ vài phút đến nửa giờ.

Người làm ca đêm, người phải lái xe đường dài thì khác, có khi cần giấc ngủ dài hơn vào ban ngày. Trường hợp đó nên tham khảo bài về làm ca đêm trên trang.

Những mẹo ngủ trưa hay được truyền nhau: cái nào có cơ sở

Mẹo "uống cà phê rồi chợp mắt ngay" được nhiều người làm văn phòng truyền nhau: cà phê cần một khoảng thời gian, thường vài chục phút, mới phát huy tác dụng, nên uống xong ngủ ngắn thì tỉnh dậy đúng lúc cà phê "ngấm". Một số nghiên cứu nhỏ ghi nhận cách này giúp tỉnh táo hơn so với chỉ ngủ hoặc chỉ uống cà phê, nhưng bằng chứng còn hạn chế, và nó không hợp với người nhạy cảm với cà phê hoặc đang khó ngủ ban đêm.

Mẹo "ngủ trưa đúng chín mươi phút cho trọn một chu kỳ" có cơ sở về mặt cơ chế, nhưng chu kỳ ngủ của mỗi người dài ngắn khác nhau, và ngủ trưa lâu như vậy không hợp với lịch làm việc của đa số. Với người đi làm, giấc ngắn vẫn là lựa chọn dễ áp dụng hơn.

Mẹo "ăn no rồi nằm ngay" thì nên cẩn thận: nằm ngay sau bữa ăn nhiều dầu mỡ có thể làm một số người ợ nóng, khó chịu, và giấc trưa chập chờn, dễ mơ thấy cảnh bị đè, bị nghẹt. Nghỉ mười lăm, hai mươi phút sau bữa trưa rồi mới chợp mắt thường dễ chịu hơn.

Ngủ trưa kiểu Việt: bàn, ghế xếp, võng và giấc mơ

Tư thế ngủ trưa của người Việt rất đa dạng, và tư thế ảnh hưởng tới giấc ngủ cũng như giấc mơ. Gục đầu trên bàn làm cổ và tay dễ tê mỏi, tỉnh dậy với vết hằn trên má và có khi mơ thấy mình bị kẹt, bị đè. Ghế xếp tiện nhưng hẹp, dễ giật mình vì sợ ngã. Võng êm, đung đưa, nhiều người ngủ rất ngon, nhưng nằm võng lâu có thể làm đau lưng.

Văn phòng mở với ánh đèn sáng, tiếng gõ phím, tiếng điện thoại làm giấc trưa chập chờn hơn. Một chiếc bịt mắt, nút tai đơn giản, kéo rèm, tắt bớt đèn khu vực ngủ có thể giúp giấc trưa liền mạch. Đặt báo thức sau hai mươi lăm phút giúp tránh ngủ quá đà.

Học sinh bán trú ngủ trưa ở lớp có thêm áp lực: ngủ chung đông người, ồn ào, có em không ngủ được và thấy căng thẳng vì "phải ngủ". Với trẻ, giấc trưa nên là thời gian nghỉ thoải mái; nằm yên nhắm mắt cũng là nghỉ, không nhất thiết phải ngủ say.

Trẻ em và người cao tuổi ngủ trưa

Trẻ nhỏ cần ngủ trưa vì nhu cầu ngủ cả ngày của trẻ cao hơn người lớn nhiều. Trẻ mẫu giáo ngủ trưa có thể mơ và kể lại những giấc mơ rất sinh động, có khi giật mình khóc. Cha mẹ, cô giáo chỉ cần dỗ dành, cho trẻ thời gian tỉnh hẳn, không cần doạ hay giải thích giấc mơ. Khi trẻ lớn dần, nhu cầu ngủ trưa giảm, và có trẻ không ngủ trưa nữa là bình thường.

Người cao tuổi thường ngủ đêm ít sâu hơn, hay thức giấc, nên hay chợp mắt ban ngày. Ngủ trưa ngắn có thể giúp tỉnh táo; nhưng ngủ ngày quá nhiều, nhiều lần, có thể làm đêm càng khó ngủ, tạo vòng lặp. Người nhà có thể giúp ông bà giữ một giấc trưa vừa phải, kèm hoạt động nhẹ buổi chiều như đi bộ, làm vườn, trò chuyện.

Nếu người cao tuổi buồn ngủ cả ngày, ngủ gật khi đang nói chuyện, ăn cơm, hoặc ngủ nhiều hơn hẳn trước đây, gia đình nên đưa đi khám. Đó có thể là dấu hiệu của rối loạn giấc ngủ, tác dụng của thuốc đang dùng, hoặc một vấn đề sức khoẻ khác cần được bác sĩ xem xét.

Dân gian nói gì về giấc mơ buổi trưa

Trong các lời truyền về giấc mơ, người ta hay quan tâm tới giờ mơ: có người cho rằng giấc mơ gần sáng mới "đáng kể", giấc mơ chập tối hay giấc trưa thì không nên để bụng; có nơi lại kiêng ngủ trưa vào một số giờ nhất định. Các lời truyền này khác nhau theo vùng, theo nhà, nghe để biết ông bà nghĩ gì chứ không phải để đoán chuyện sắp tới.

Điều thú vị là ý "giấc trưa chập chờn, đừng để bụng" lại khá gần với hiểu biết hiện nay: giấc trưa ngắn, dễ bị ngắt quãng, dễ trộn tiếng động thật vào giấc mơ, nên những gì mơ thấy thường lộn xộn, ít liên quan tới điều gì sâu xa. Còn giấc mơ gần sáng thì rõ và dài hơn vì nửa sau đêm có nhiều giấc ngủ REM.

Dù mơ lúc nào, giấc mơ không báo trước chuyện gì. Nếu một giấc mơ trưa để lại cảm xúc mạnh, bạn có thể ghi lại và tự hỏi nó gợi tới điều gì đang làm mình bận tâm, như với bất kỳ giấc mơ nào khác.

Khi nào cơn buồn ngủ ban ngày là chuyện nên đi khám

Buồn ngủ sau bữa trưa là bình thường. Nhưng nếu bạn buồn ngủ đến mức ngủ gật trong cuộc họp, khi đang lái xe, khi xem ti vi, dù đêm đã ngủ đủ giờ, đó là buồn ngủ ban ngày quá mức và đáng được bác sĩ đánh giá. Đặc biệt, buồn ngủ khi lái xe là chuyện nguy hiểm: hãy dừng xe ở nơi an toàn để nghỉ, không cố đi tiếp.

Một số dấu hiệu nên kể với bác sĩ: ngáy to, có người nhìn thấy bạn ngưng thở từng lúc trong khi ngủ, thức dậy khô miệng, nhức đầu buổi sáng; vừa chợp mắt vài phút đã mơ rõ ngay; có những lần cơ thể đột ngột mềm nhũn khi cười hay xúc động mạnh; thường xuyên bị bóng đè. Những dấu hiệu này có thể liên quan tới các rối loạn giấc ngủ như ngưng thở khi ngủ hoặc chứng ngủ rũ, cần được thăm khám và có khi đo giấc ngủ để chẩn đoán.

Không nên tự dùng thuốc chống buồn ngủ, nước tăng lực liều cao để chống đỡ, cũng không nên tự dùng thuốc ngủ để "ngủ bù" ban đêm. Phòng khám chuyên khoa giấc ngủ, khoa thần kinh, khoa hô hấp hoặc bác sĩ đa khoa là nơi có thể bắt đầu.

Câu hỏi thường gặp

Ngủ trưa mười lăm phút mà mơ cả câu chuyện dài, có bình thường không?

Có. Lúc vừa chìm vào giấc ngủ, não có thể tạo những hình ảnh và mẩu chuyện rất sống động, và cảm nhận thời gian trong mơ không giống ngoài đời. Nếu bạn thiếu ngủ ban đêm, giấc mơ còn có thể đến nhanh và rõ hơn.

Vì sao ngủ trưa dậy lại mệt hơn lúc chưa ngủ?

Thường do ngủ quá dài và tỉnh dậy giữa lúc đang ngủ sâu, gây cảm giác lờ đờ gọi là quán tính giấc ngủ. Thử rút giấc trưa xuống mười lăm đến hai mươi lăm phút và đặt báo thức; cảm giác này thường giảm rõ.

Không ngủ trưa được thì có sao không?

Không sao. Ngủ trưa là thói quen, không bắt buộc với người lớn. Nếu đêm ngủ đủ và ban ngày tỉnh táo, bạn không cần ép mình ngủ trưa. Nằm nghỉ, nhắm mắt thư giãn vài phút cũng giúp đỡ mệt.

Ngủ trưa có làm tối khó ngủ không?

Giấc trưa ngắn ít ảnh hưởng. Ngủ trưa dài, ngủ muộn vào cuối chiều thì có thể làm buổi tối khó ngủ hơn. Nếu bạn đang bị mất ngủ ban đêm, nên giữ giấc trưa ngắn và trước khoảng ba giờ chiều.

Ngủ trưa hay bị bóng đè thì làm thế nào?

Bóng đè hay gặp khi thiếu ngủ, căng thẳng, nằm ngửa. Ngủ đêm đủ và đều, ngủ trưa ngắn, đổi tư thế nằm nghiêng thường giúp giảm. Nếu bị thường xuyên, kèm buồn ngủ ban ngày nhiều, nên hỏi bác sĩ để kiểm tra các rối loạn giấc ngủ.

Giấc mơ buổi trưa có ý nghĩa khác giấc mơ ban đêm không?

Về cơ chế, giấc trưa ngắn thường cho những giấc mơ chập chờn, dễ trộn với tiếng động xung quanh. Không có cơ sở nào để coi giấc mơ trưa "linh" hơn hay "nhạt" hơn về ý nghĩa. Cách đọc vẫn là nối cảm xúc trong mơ với chuyện đang bận tâm.