"Mơ trong mơ" mà nhiều người kể, tức là tưởng mình đã tỉnh dậy, làm những việc buổi sáng quen thuộc rồi mới thật sự tỉnh, trong nghiên cứu giấc ngủ được gọi là tỉnh giả, tiếng Anh là false awakening. Đây là trải nghiệm khá phổ biến, phần lớn vô hại, hay gặp khi giấc ngủ chập chờn, khi bạn lo dậy muộn, hoặc khi bạn bấm tắt báo thức rồi ngủ tiếp.
Có người chỉ "tỉnh giả" một lần: mơ thấy mình dậy, đánh răng, mặc quần áo, rồi bỗng mở mắt thấy mình vẫn nằm trên giường. Có người bị cuốn vào nhiều vòng liên tiếp, tỉnh dậy, rồi lại tỉnh dậy, đến mức hoang mang không biết lần nào là thật. Cảm giác này có thể buồn cười, bực bội, hoặc khá đáng sợ.
Bài này giải thích hiện tượng tỉnh giả, vì sao nó xảy ra, những biến thể hay gặp, cách phân biệt với bóng đè, và khi nào nên hỏi bác sĩ. Bài không bàn về giấc mơ sáng suốt, khi người mơ biết mình đang mơ và chủ động điều khiển giấc mơ; chủ đề đó có ở trang chuyên đề khác.
Tỉnh giả là gì: khi giấc mơ bắt chước buổi sáng của bạn
Trong một giấc mơ tỉnh giả, nội dung giấc mơ thường rất đời thường: bạn nghe báo thức, tắt đi, ngồi dậy, vào nhà vệ sinh, chuẩn bị đi làm, đưa con đi học, có khi đã ngồi vào bàn làm việc. Vì mọi việc quá quen thuộc, não không thấy có gì lạ để nghi ngờ. Đến khi thật sự tỉnh, bạn bất ngờ nhận ra mình chưa làm gì cả.
Nhà nghiên cứu người Anh Celia Green, trong những công trình về giấc mơ cuối thập niên 1960, đã mô tả hai kiểu tỉnh giả. Kiểu thứ nhất đời thường như trên. Kiểu thứ hai có không khí lạ hơn: căn phòng giống phòng mình nhưng có gì đó khác, ánh sáng kỳ quặc, không khí nặng nề, có cảm giác như có ai đó trong phòng. Kiểu thứ hai hay để lại cảm giác bất an và đôi khi bị nhầm với bóng đè.
Điểm then chốt của tỉnh giả là người mơ tin mình đã tỉnh. Khác với giấc mơ sáng suốt, nơi người mơ nhận ra mình đang mơ, ở đây người mơ hoàn toàn bị thuyết phục rằng đây là buổi sáng thật. Chỉ khi có một chi tiết vô lý lộ ra, như công tắc đèn không bật được, đồng hồ chỉ giờ kỳ quặc, người thân đã mất xuất hiện bình thường, hay khi thật sự tỉnh, người mơ mới nhận ra.
Vì sao lại xảy ra: ranh giới mỏng giữa ngủ và thức
Giấc ngủ không phải một trạng thái đồng đều. Về gần sáng, chúng ta có nhiều giai đoạn ngủ REM, giai đoạn giấc mơ sống động nhất, và cũng thức giấc ngắn nhiều lần hơn. Ranh giới giữa ngủ và thức lúc này rất mỏng. Não có thể đã "bật" một phần ý thức về bản thân, về căn phòng, về việc sắp phải dậy, nhưng chưa thật sự tỉnh. Kết quả là một giấc mơ dựng lại đúng cảnh mình thức dậy.
Sự mong đợi đóng vai trò lớn. Nếu bạn đi ngủ với nỗi lo "mai phải dậy sớm", não giữ lấy nhiệm vụ đó suốt đêm. Gần sáng, giấc mơ diễn đúng nhiệm vụ ấy: dậy, chuẩn bị, ra khỏi nhà. Đây là lý do tỉnh giả hay gặp trước những ngày quan trọng như ngày thi, ngày bay, ngày phỏng vấn, ngày đầu đi làm, hoặc với người làm ca sáng sớm.
Thói quen bấm "báo lại" trên điện thoại cũng tạo điều kiện cho tỉnh giả. Mỗi lần tắt báo thức và ngủ thêm năm, mười phút, bạn trượt nhanh vào một giấc ngủ nông, có khi vào thẳng giấc mơ, và giấc mơ ấy dễ lấy chính việc thức dậy làm nội dung. Giấc ngủ bị chia nhỏ vì tiếng ồn, con nhỏ quấy, đau nhức, ngủ ở nơi lạ cũng làm hiện tượng này thường hơn.
Những kiểu "mơ trong mơ" hay được kể
Dậy đi làm rồi mới biết chưa dậy. Kiểu phổ biến nhất. Thường gặp ở người đi làm sớm, người lo trễ giờ. Khi thật sự tỉnh, nhiều người hoảng vì nghĩ mình đã muộn, có người lại thấy mệt vì "đã làm một lần rồi".
Tỉnh dậy nhiều vòng liên tiếp. Mơ thấy tỉnh, rồi lại tỉnh trong một giấc mơ khác, cứ thế vài lần. Kiểu này hay làm người ta hoang mang, sợ "kẹt mãi trong giấc mơ". Thực tế, chuỗi này luôn kết thúc khi bạn thức thật.
Kể giấc mơ cho người khác nghe, trong mơ. Bạn mơ thấy mình vừa tỉnh và kể giấc mơ vừa rồi cho vợ, chồng, mẹ. Rồi bạn tỉnh thật và nhận ra cả việc kể cũng là mơ. Đây là ví dụ rõ về cách giấc mơ lồng vào nhau.
Tỉnh giả trong phòng lạ, không khí nặng nề. Kiểu thứ hai theo mô tả của Celia Green. Thường để lại cảm giác bất an. Hay gặp khi đang căng thẳng, ngủ ở nơi mới, hoặc sau một ngày nhiều cảm xúc tiêu cực.
Tưởng đã tắt báo thức, thật ra chưa. Một biến thể đời thường gây hậu quả thật: bạn mơ thấy mình đã tắt chuông và đang dậy, trong khi thực tế chưa. Nhiều người lỡ giờ vì kiểu này.
Phân biệt tỉnh giả với bóng đè và giấc mơ sáng suốt
Bóng đè, hay tê liệt khi ngủ, là trạng thái bạn đã tỉnh một phần, nhận biết căn phòng thật, nhưng không cử động được, có khi kèm cảm giác có người trong phòng, ngực bị đè nặng. Bóng đè có chủ đề riêng ở trang chuyên đề khác; điều cần biết ở đây là: trong bóng đè, bạn biết mình đang nằm trên giường và không cử động được, còn trong tỉnh giả, bạn tưởng mình đang cử động, đi lại, làm việc bình thường.
Hai hiện tượng có thể nối nhau. Có người kể: mình "tỉnh dậy", định ngồi dậy mà không được, hoảng sợ, rồi lại "tỉnh dậy" lần nữa. Đoạn đầu có thể là tỉnh giả mang không khí nặng nề, đoạn sau mới là tỉnh thật. Cả hai đều xảy ra ở ranh giới giữa giấc ngủ REM và thức.
Giấc mơ sáng suốt thì khác hẳn: người mơ nhận ra mình đang mơ. Một số người kể rằng chính một lần tỉnh giả, khi phát hiện chi tiết vô lý, đã khiến họ nhận ra mình đang mơ. Bài này không đi sâu vào chuyện tập mơ sáng suốt; với người hay gặp tỉnh giả gây khó chịu, mục tiêu thường là ngủ liền mạch hơn chứ không phải mơ nhiều hơn.
Có nguy hiểm không? Điều nên biết về an toàn và tâm trạng
Bản thân tỉnh giả không gây hại cho sức khoẻ. Phiền toái lớn nhất của nó là thực tế: lỡ giờ vì tưởng đã dậy, quên làm một việc vì tưởng đã làm rồi, như uống thuốc, cho con bú, khoá cửa. Người hay gặp tỉnh giả nên có thói quen kiểm tra lại những việc quan trọng sau khi tỉnh, hoặc nhờ người nhà nhắc.
Về tâm trạng, nhiều vòng tỉnh giả liên tiếp có thể làm người ta hoang mang, nhất là người đang căng thẳng hay lo âu. Một số người sau những đêm như vậy thấy cả ngày có cảm giác "không thật", lơ mơ. Cảm giác này thường hết sau một giấc ngủ tốt. Nếu cảm giác mọi thứ xung quanh không thật kéo dài nhiều ngày, xuất hiện cả khi bạn tỉnh táo hoàn toàn, đó là chuyện nên nói với bác sĩ.
Một lưu ý cho cha mẹ: trẻ con và thiếu niên cũng gặp tỉnh giả, có khi kể "con dậy rồi mà vẫn chưa dậy". Đừng trêu chọc hay doạ con. Giải thích đơn giản rằng đó là một kiểu giấc mơ, ai cũng có thể gặp, và giúp con giữ giờ ngủ đều.
Một ví dụ giả định: buổi sáng ba lần thức dậy của chị điều dưỡng ca sớm
Chị Hạnh (nhân vật giả định) là điều dưỡng, tuần này làm ca sáng, phải có mặt ở bệnh viện lúc sáu giờ. Đêm trước chị ngủ muộn vì con sốt, đặt báo thức bốn giờ rưỡi. Gần sáng, chị mơ thấy chuông reo, mình dậy, đánh răng, mặc đồng phục, dắt xe ra ngõ. Trời còn tối, đường vắng. Bỗng chị nghe tiếng chuông, mở mắt, thấy mình vẫn trên giường.
Chị vội ngồi dậy, vào nhà tắm, nhưng vòi nước không chảy, cái gương mờ đặc. Chị hoảng, rồi lại tỉnh lần nữa, lần này thật. Đồng hồ chỉ bốn giờ bốn mươi; chị đã bấm "báo lại" hai lần mà không nhớ. Cả buổi sáng chị thấy mệt như đã làm một ca trước khi đi làm.
Nhìn lại, có đủ các yếu tố quen thuộc: thiếu ngủ vì con ốm, nỗi lo trễ ca, giờ dậy sớm hơn bình thường, và thói quen bấm báo lại. Giấc mơ không nói gì về tương lai; nó diễn đúng nỗi lo lớn nhất của chị đêm đó. Những thay đổi giúp chị là đặt điện thoại xa giường, chuẩn bị đồng phục từ tối, nhờ chồng thay phiên trông con khi chị có ca sớm.
Cách giảm tỉnh giả: những việc đơn giản trong tầm tay
Không có cách nào chắc chắn loại bỏ tỉnh giả, nhưng những thay đổi dưới đây giúp giấc ngủ liền mạch hơn, từ đó hiện tượng này thường thưa đi:
- Giữ giờ đi ngủ và thức dậy đều đặn, kể cả cuối tuần, trong phạm vi chênh nhau không quá nhiều.
- Bỏ thói quen bấm "báo lại" nhiều lần. Đặt báo thức đúng giờ cần dậy và dậy ngay, hoặc để điện thoại xa giường để phải đứng lên tắt.
- Ngủ đủ. Thiếu ngủ kéo dài làm giấc ngủ REM dồn lại vào những lần ngủ sau, giấc mơ sống động hơn, ranh giới ngủ thức càng mỏng.
- Trước ngày quan trọng, chuẩn bị sẵn mọi thứ từ tối: quần áo, giấy tờ, đồ ăn sáng. Khi đã yên tâm, não ít phải "trực" suốt đêm.
- Giảm cà phê buổi chiều, rượu bia buổi tối, vì cả hai làm giấc ngủ bị chia cắt.
- Khi vừa tỉnh và nghi ngờ, hãy làm một việc kiểm tra đơn giản như nhìn kỹ đồng hồ hai lần, bật đèn; trong mơ, những việc này hay cho kết quả kỳ lạ.
Những việc này cũng là nền tảng cho giấc ngủ khoẻ nói chung, nên dù không hết hẳn tỉnh giả, bạn vẫn được lợi.
Dân gian nói gì về "mơ trong mơ"
Trong kho chuyện giải mộng dân gian, mơ trong mơ không có một lời giải thống nhất. Có người cho rằng giấc mơ lồng giấc mơ là "mộng chồng mộng", nghĩa sẽ đảo ngược nhau; có người coi đó là dấu hiệu tâm trí đang mệt, "hồn chưa về kịp". Những cách nói này là truyền miệng, phản ánh sự bối rối tự nhiên của con người trước một trải nghiệm lạ, không có cơ sở để coi là lời báo trước.
Văn học và triết học phương Đông từ lâu đã quan tâm tới câu hỏi "làm sao biết mình đang thức hay đang mơ". Câu chuyện Trang Chu mơ thấy mình hoá bướm, tỉnh dậy không biết mình là Trang Chu mơ làm bướm hay bướm mơ làm Trang Chu, là một ví dụ quen thuộc với người đọc Việt. Trải nghiệm tỉnh giả cho thấy câu hỏi ấy không chỉ là triết lý: trong một khoảnh khắc, ai cũng có thể bị thuyết phục hoàn toàn bởi một thực tại do chính não mình dựng nên.
Biết điều này có thể giúp bạn nhìn tỉnh giả với sự tò mò thay vì sợ hãi. Đó là một khe cửa nhỏ để thấy bộ não làm việc thế nào khi ranh giới giữa ngủ và thức mờ đi.
Khi nào nên gặp bác sĩ
Phần lớn trường hợp tỉnh giả không cần đi khám. Hãy cân nhắc gặp bác sĩ khi tỉnh giả xảy ra gần như mỗi đêm và làm bạn mệt mỏi, khó tập trung ban ngày; khi nó đi kèm bóng đè thường xuyên, sợ hãi tới mức không dám ngủ; khi bạn ngủ đủ giờ mà sáng nào cũng thấy như chưa ngủ, ngáy to, có người thấy bạn ngừng thở khi ngủ; khi bạn buồn ngủ không cưỡng được ban ngày, ngủ gục khi đang làm việc, lái xe.
Cũng nên nói với bác sĩ nếu tỉnh giả và giấc mơ sống động bất thường bắt đầu sau khi dùng một loại thuốc mới, đổi liều, hoặc ngưng một loại thuốc. Không tự ý ngưng thuốc; bác sĩ kê đơn sẽ cân nhắc điều chỉnh nếu cần. Khi đi khám, mang theo ghi chép giấc ngủ vài tuần gồm giờ ngủ, giờ dậy, số lần tỉnh giả, cảm giác ban ngày sẽ giúp bác sĩ đánh giá tốt hơn.
Nếu tỉnh giả đi cùng lo âu, căng thẳng kéo dài, chuyên gia tâm lý có thể giúp bạn tìm cách xử lý gốc rễ, vì giấc ngủ thường ổn định lại khi tâm trí được bớt gánh nặng.
Câu hỏi thường gặp
Mơ trong mơ có nguy hiểm không?
Thường là không. Tỉnh giả là trải nghiệm phổ biến, vô hại với sức khoẻ. Phiền toái chủ yếu là lỡ giờ, quên việc vì tưởng đã làm rồi. Chỉ nên đi khám khi nó xảy ra gần như mỗi đêm, kèm mệt mỏi ban ngày, bóng đè thường xuyên hoặc dấu hiệu rối loạn giấc ngủ khác.
Có thể bị kẹt mãi trong giấc mơ không?
Không. Dù có thể tỉnh giả nhiều vòng liên tiếp, chuỗi đó luôn kết thúc khi bạn thức thật. Giấc ngủ tự nhiên đi theo chu kỳ và cơ thể sẽ thức dậy. Cảm giác bị kẹt chỉ là cảm giác trong mơ, không phải điều thật sự xảy ra.
Vì sao trước ngày quan trọng hay mơ thấy mình đã dậy?
Nỗi lo dậy muộn khiến não giữ nhiệm vụ đó suốt đêm. Gần sáng, khi ranh giới ngủ thức mỏng, giấc mơ diễn lại đúng cảnh thức dậy chuẩn bị. Chuẩn bị sẵn mọi thứ từ tối hôm trước thường giúp bạn ngủ yên hơn.
Làm sao biết mình đang thức hay đang mơ?
Trong mơ, những chi tiết như đồng hồ, chữ viết, công tắc đèn hay cho kết quả kỳ lạ khi nhìn lại lần hai. Một phép kiểm đơn giản khi nghi ngờ là nhìn kỹ đồng hồ hai lần hoặc bật đèn. Khi thức thật, mọi thứ ổn định và nhất quán.
Tỉnh giả có liên quan đến bóng đè không?
Hai hiện tượng đều xảy ra ở ranh giới giữa giấc ngủ REM và thức, và có thể nối nhau trong một đêm. Khác biệt là trong tỉnh giả bạn tưởng mình đang cử động bình thường, còn trong bóng đè bạn biết mình nằm trên giường mà không cử động được.
Dân gian coi mơ trong mơ là điềm gì?
Không có lời giải thống nhất. Có nơi nói mộng chồng mộng thì nghĩa đảo ngược, có nơi cho là tâm trí đang mệt. Đó là cách hiểu truyền miệng, không có cơ sở để coi là lời báo trước. Về khoa học, đây là hiện tượng của giấc ngủ chập chờn.