Người Việt có câu "Một người làm quan, cả họ được nhờ". Câu nói ấy cho thấy trong văn hoá truyền thống, chuyện thăng tiến không chỉ là chuyện của một người mà là niềm tự hào, kỳ vọng của cả gia đình, dòng họ. Ngày nay ít ai nói "làm quan", nhưng một người con lên trưởng phòng vẫn được bố mẹ khoe với hàng xóm, và kỳ vọng ấy vẫn theo người ta vào tận giấc ngủ.
Mơ thấy được thăng chức, được khen trước tập thể thường phản ánh mong muốn được ghi nhận, được thấy rằng công sức của mình có giá trị; nhưng ở nhiều người, nó cũng mang theo nỗi lo về trách nhiệm, về việc mình có xứng hay không. Giấc mơ không báo trước bạn sẽ được lên chức. Dân gian có lời truyền miệng hiểu mơ thăng chức là điềm tốt, cũng có nơi theo lối mộng ngược mà dặn nên khiêm tốn; nghe để biết, không dựa vào đó mà đặt kỳ vọng.
Bài này đi qua những cảnh hay gặp: được thăng chức, được khen trước mọi người, đồng nghiệp lên chức thay mình, lên chức rồi lúng túng không biết làm gì, và cả trường hợp người đang thất nghiệp hay đã nghỉ hưu vẫn mơ được thăng chức.
Được ghi nhận: một nhu cầu rất thật
Ai đi làm cũng cần cảm giác công việc của mình được thấy. Không phải ai cũng muốn làm sếp, nhưng hầu như ai cũng muốn được ghi nhận: một lời khen, một sự tin tưởng, một khoản thưởng, một vị trí phản ánh đúng những gì mình đóng góp. Khi nhu cầu ấy không được đáp ứng lâu ngày, giấc mơ được khen, được thăng chức có thể đến như một sự bù đắp.
Theo thuyết liên tục, giấc mơ phản ánh những mối bận tâm lúc thức. Người vừa hoàn thành một dự án lớn, người đang chờ đợt xét nâng bậc, người thấy đồng nghiệp ít cố gắng hơn mà được đề bạt trước, đều dễ mơ được thăng chức. Giấc mơ cho họ trải nghiệm điều họ đang mong, và cảm xúc khi tỉnh dậy, vui hay hụt hẫng, nói nhiều về khoảng cách giữa mong muốn và thực tế.
Điều nên tránh là coi giấc mơ như lời hứa. Không có giấc mơ nào quyết định được kết quả đợt đánh giá. Nhưng giấc mơ có thể giúp bạn nhận ra mình thật sự mong điều gì: một chức danh, hay chỉ là được lắng nghe nhiều hơn.
Lên chức rồi lúng túng: mặt kia của giấc mơ
Không ít người kể giấc mơ thăng chức của họ không hề vui. Họ được gọi lên, được trao quyết định, rồi bỗng ngồi trong một căn phòng lớn không biết bắt đầu từ đâu; nhân viên đứng chờ chỉ đạo mà họ không nói được gì; điện thoại reo liên tục. Tỉnh dậy họ thấy mệt hơn là hãnh diện.
Kiểu giấc mơ này hay gặp ở người vừa được giao thêm trách nhiệm thật, hoặc đang được cân nhắc cho một vị trí mới. Nó phản ánh nỗi lo rất bình thường: liệu mình có đủ năng lực, có quản được người từng là đồng nghiệp ngang hàng, có cân được công việc và gia đình. Trong tâm lý học công sở, cảm giác mình "không xứng", sợ bị phát hiện là chưa đủ giỏi dù đã có thành tích, được gọi là hội chứng kẻ mạo danh; đây là một khái niệm mô tả trải nghiệm phổ biến, không phải chẩn đoán bệnh.
Nếu giấc mơ thăng chức của bạn đầy lúng túng, đó không phải dấu hiệu bạn nên từ chối cơ hội. Nó là dấu hiệu bạn cần được hỗ trợ trong giai đoạn chuyển vai: một người cố vấn, một khoá học quản lý, một cuộc nói chuyện rõ ràng với cấp trên về kỳ vọng.
Được khen trước tập thể và những biến thể khác
Được khen giữa cuộc họp, mọi người vỗ tay. Mong muốn được công nhận công khai. Người làm việc thầm lặng, ít khi được nhắc tên hay mơ cảnh này. Nếu trong mơ bạn thấy ngượng hơn là vui, có lẽ bạn đang không quen nhận lời khen, kể cả lời khen xứng đáng.
Được khen bởi một người cụ thể. Sếp cũ, thầy cô, bố mẹ, người đã khuất. Giấc mơ cho thấy ý kiến của người ấy vẫn rất quan trọng với bạn, có khi bạn vẫn đang làm việc để được họ công nhận.
Được tăng lương, nhận phong bì thưởng. Nỗi lo hoặc mong muốn về tài chính, nhất là khi chi phí sinh hoạt đang tăng. Giấc mơ không hứa hẹn khoản tiền nào.
Đồng nghiệp lên chức thay mình. Cảm giác bị bỏ qua, ganh tị nhẹ, hay tự hỏi mình còn thiếu gì. Cảm xúc ấy bình thường; quan trọng là bạn làm gì với nó ngoài đời.
Bị giáng chức, mất vị trí. Nỗi sợ mất những gì đã có, hay gặp khi công ty tái cơ cấu hoặc khi bạn vừa mắc một lỗi.
Được thăng chức ở một công ty lạ. Mong muốn thay đổi môi trường, hoặc cảm giác giá trị của mình được nhìn nhận ở nơi khác hơn là nơi hiện tại.
Khi người mơ đang thất nghiệp, đã nghỉ hưu hay ở nhà nội trợ
Giấc mơ thăng chức không chỉ đến với người đang đi làm. Người đang tìm việc có thể mơ mình đã ngồi ở vị trí quản lý, tỉnh dậy với cảm giác hụt hẫng. Giấc mơ ấy phản ánh mong muốn có lại vai trò, có lại sự tự tin đã bị lung lay sau khi mất việc. Nó không phải điềm, nhưng nó nhắc rằng bạn vẫn mang trong mình hình ảnh một người có năng lực.
Người đã nghỉ hưu mơ được thăng chức, được khen trong cuộc họp, thường đang nhớ vai trò cũ, nhớ cảm giác được cần đến. Người ở nhà chăm con, làm nội trợ nhiều năm mơ được khen ở chỗ làm, có khi đang khao khát một sự ghi nhận mà công việc gia đình hiếm khi mang lại, dù nó vất vả không kém.
Với những người ấy, giấc mơ là lời nhắc rằng nhu cầu được ghi nhận không mất đi khi rời công sở. Một lời cảm ơn trong gia đình, một vai trò trong cộng đồng, một việc tình nguyện có thể đáp ứng phần nào nhu cầu đó.
Kỳ vọng gia đình và giấc mơ đi lên
Quay lại câu "Một người làm quan, cả họ được nhờ": ở nhiều gia đình Việt, chuyện con cái thăng tiến vẫn là niềm tự hào lớn, có khi trở thành áp lực. Người con được bố mẹ kỳ vọng phải "có chức có quyền" có thể mơ được thăng chức rồi về khoe với bố mẹ, hoặc ngược lại, mơ bị bố mẹ trách vì bạn bè cùng lứa đã lên trưởng phòng mà mình vẫn là nhân viên.
Những giấc mơ ấy cho thấy giấc mơ công việc không chỉ là chuyện công việc. Nó còn là chuyện mình đang sống theo kỳ vọng của ai. Một câu hỏi thẳng thắn với bản thân: nếu không ai biết mình làm chức gì, mình có còn muốn vị trí ấy không?
Không có câu trả lời đúng sai. Có người muốn lên chức vì thật sự thích dẫn dắt người khác; có người muốn vì sợ làm bố mẹ buồn. Biết mình thuộc nhóm nào giúp bạn chọn con đường ít mệt mỏi hơn.
Một giấc mơ, ba người mơ
Một cô giáo tiểu học hai mươi năm đứng lớp mơ được gọi lên sân khấu nhận khen thưởng, học trò cũ ngồi kín hội trường vỗ tay. Cô tỉnh dậy rưng rưng. Cô không mong làm hiệu trưởng; điều cô thiếu là cảm giác những năm tháng ấy có ý nghĩa, nhất là khi lương không cao và áp lực sổ sách ngày một nhiều.
Một anh công nhân lắp ráp mơ được lên tổ trưởng, đứng trước cả dây chuyền mà không biết phân việc thế nào. Tuần ấy quản đốc vừa hỏi anh có muốn thử nhận tổ không. Giấc mơ là lần tập dượt nỗi lo, chứ không phải lời từ chối.
Một người chủ cửa hàng nhỏ, không có ai để thăng chức mình, mơ được một khách hàng lớn bắt tay khen ngợi trước đông người. Với người tự làm chủ, sự ghi nhận không đến từ cấp trên mà từ khách hàng, đối tác, và giấc mơ chọn đúng nguồn ấy. Cùng là giấc mơ được khen, ba người mang vào đó ba nhu cầu khác nhau.
Lời khen trong mơ và lời khen ngoài đời
Có người tỉnh dậy sau giấc mơ được khen và thấy trống trải, vì ngoài đời không ai nói với họ những lời ấy. Cảm giác này đáng được lắng nghe. Một cách thực tế là tự ghi lại những việc mình làm tốt mỗi tuần, dù nhỏ, để chính mình thấy chúng; nhiều người không quen nhìn nhận công sức của bản thân nếu không có người khác xác nhận.
Cách thứ hai là cho đi lời khen. Nơi làm việc mà người ta hay ghi nhận nhau thường cũng là nơi mỗi người dễ được ghi nhận hơn. Khen một đồng nghiệp đúng lúc, cụ thể, không tốn gì mà làm môi trường quanh mình khác đi.
Một lời khen tốt thường cụ thể: không chỉ "em làm tốt lắm" mà "bản báo cáo hôm qua em trình bày số liệu rất rõ, anh đọc một lần là hiểu". Lời khen cụ thể cho người nghe biết chính xác điều gì của họ có giá trị, và nó khó bị nghi là xã giao. Người hay mơ được khen thường cũng là người biết rõ mình muốn được khen về điều gì; nói điều đó ra với cấp trên, theo cách nhẹ nhàng, có khi là bước đầu tiên để được nhìn thấy.
Câu tự hỏi sau giấc mơ được thăng chức
Trả lời thật với chính mình:
- Trong mơ mình vui, ngượng, hay lo?
- Ai trao cho mình vị trí ấy, ai đứng xem? Ý kiến của người đó quan trọng với mình đến mức nào?
- Ngoài đời mình đang mong được ghi nhận điều gì cụ thể?
- Mình muốn vị trí cao hơn vì công việc, vì thu nhập, hay vì kỳ vọng của người khác?
- Nếu được thăng chức thật, điều gì làm mình lo nhất?
Câu cuối thường mở ra những điều đáng chuẩn bị. Nhiều người nhận ra nỗi lo lớn nhất của họ không phải năng lực chuyên môn mà là quản lý con người, hoặc thời gian dành cho gia đình.
Giấc mơ được khen, được thăng chức hầu như không phải điều cần lo. Chỉ nên để tâm khi giấc mơ về công việc, dù vui hay buồn, chiếm gần như mọi đêm, kèm cảm giác không bao giờ đủ, làm việc quá sức, mất ngủ, kiệt sức kéo dài. Đó là dấu hiệu nên nghỉ ngơi và, nếu cần, gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Bảng đối chiếu nhanh
Cột dân gian chỉ là lời truyền miệng; cột tâm lý là gợi ý để bạn tự đối chiếu:
| Cảnh trong mơ | Lời truyền miệng | Góc nhìn tâm lý |
|---|---|---|
| Được thăng chức, thấy vui | Điềm tốt về công việc | Mong được ghi nhận; tự tin vào năng lực |
| Lên chức rồi lúng túng | Nên khiêm tốn | Lo trách nhiệm; cảm giác chưa xứng |
| Được khen trước tập thể | Được người trên để ý | Mong được công nhận công khai |
| Đồng nghiệp lên chức thay | Có người cạnh tranh | Cảm giác bị bỏ qua; tự hỏi mình thiếu gì |
| Bị giáng chức | Mộng ngược: sắp được trọng dụng | Sợ mất những gì đã có |
| Đã nghỉ hưu mà mơ lên chức | Con cháu thành đạt | Nhớ vai trò cũ, nhớ cảm giác được cần |
Không dòng nào trong bảng là lời hứa thăng tiến. Bảng chỉ giúp bạn gọi tên cảm xúc; còn con đường công việc vẫn đi bằng năng lực, sự kiên nhẫn và cả những yếu tố ngoài tầm tay.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy được thăng chức có phải sắp được lên chức thật?
Không có cơ sở để coi là lời báo. Giấc mơ thường phản ánh mong muốn được ghi nhận, hoặc nỗi lo khi đang được cân nhắc cho vị trí mới. Kết quả công việc vẫn phụ thuộc vào năng lực và nhiều yếu tố thực tế.
Mơ lên chức mà thấy lo hơn là vui là sao?
Hay gặp ở người vừa được giao thêm trách nhiệm hoặc đang được cân nhắc. Nó phản ánh nỗi lo có đủ năng lực, có quản được người khác không. Một người cố vấn hay cuộc trò chuyện rõ về kỳ vọng với cấp trên sẽ giúp ích.
Mơ đồng nghiệp được thăng chức thay mình nghĩa là gì?
Thường gắn với cảm giác bị bỏ qua, ganh tị nhẹ hoặc tự hỏi mình còn thiếu gì. Cảm xúc ấy bình thường. Thử hỏi thẳng cấp trên mình cần cải thiện điều gì sẽ hữu ích hơn để nó chạy vòng trong giấc mơ.
Đã nghỉ hưu mà vẫn mơ được khen ở cơ quan có sao không?
Không có gì bất thường. Giấc mơ thường là nỗi nhớ vai trò cũ, cảm giác được cần đến. Một vai trò mới trong gia đình hay cộng đồng có thể đáp ứng phần nào nhu cầu được ghi nhận ấy.
Mơ được tăng lương có phải sắp có tiền?
Không có cơ sở để trông chờ. Giấc mơ hay phản ánh mối bận tâm về tài chính, nhất là khi chi phí sinh hoạt tăng. Nếu thấy mình xứng đáng được tăng lương, chuẩn bị bằng chứng và trao đổi với cấp trên là cách thực tế.
Vì sao mơ được bố mẹ khen vì lên chức?
Giấc mơ cho thấy ý kiến của bố mẹ vẫn rất quan trọng với bạn, và kỳ vọng gia đình có thể đang ảnh hưởng tới cách bạn nhìn công việc. Đáng tự hỏi mình muốn vị trí ấy vì mình hay vì người khác.