"Ba mươi lăm tuổi rồi, sao vẫn mơ quên làm bài tập về nhà?" Đó là câu hỏi của rất nhiều người đã rời trường từ lâu. Trong mơ, họ đi học, tới cửa lớp mới sực nhớ chưa làm bài, hoặc thầy cô đi kiểm tra vở từng bàn mà vở mình trắng trơn. Cảm giác thót tim trong mơ chân thật tới mức tỉnh dậy vẫn phải mất vài giây mới nhớ ra mình không còn đi học.
Mơ thấy bài tập về nhà, nhất là quên làm bài, thường nói về một việc dang dở ngoài đời và nỗi lo không hoàn thành trách nhiệm đúng hạn. Bài tập là hình ảnh trách nhiệm đầu tiên mà mỗi người phải tự mang về nhà, tự làm, rồi đưa ra cho người khác kiểm tra. Người lớn mơ về nó không phải vì nhớ trường, mà vì đang có "bài tập" khác: báo cáo, hồ sơ, việc nhà, lời hứa.
Bài này còn dành chỗ cho một nhóm người mơ rất nhiều về bài tập mà ít ai nói tới: cha mẹ đang kèm con học mỗi tối. Giấc mơ học toán và giấc mơ đi thi có bài riêng trong mục này; ở đây là cuốn vở bài tập và những buổi tối bên bàn học.
Vì sao người lớn vẫn mơ quên làm bài
Bài tập về nhà có một cấu trúc đặc biệt: có hạn chót rõ ràng, có người kiểm tra, và trách nhiệm hoàn toàn thuộc về mình. Hơn mười năm đi học, mỗi tối đều có bài tập, nên cảm giác "còn việc chưa làm" được gắn chặt với hình ảnh cuốn vở. Khi người lớn có một việc dang dở, giấc mơ hay lấy đúng hình ảnh quen thuộc ấy để diễn đạt.
Nhà tâm lý học Bluma Zeigarnik từ những năm hai mươi của thế kỷ trước đã mô tả hiện tượng người ta có xu hướng nhớ những việc bị bỏ dở rõ hơn những việc đã làm xong. Kết quả này về sau được kiểm lại nhiều lần với kết quả không hoàn toàn nhất quán, nhưng ý cơ bản thì nhiều người tự nhận thấy: việc chưa xong cứ lởn vởn trong đầu, kể cả lúc nằm xuống ngủ.
Vì vậy, giấc mơ quên làm bài hay đến vào những thời điểm bận rộn: cuối quý báo cáo, sắp hết hạn nộp hồ sơ, trước kỳ nghỉ Tết khi việc dồn lại. Nó cũng hay đến với người cầu toàn, luôn lo mình bỏ sót điều gì. Giấc mơ không báo bạn sẽ trễ hạn; nó cho thấy bạn đang nghĩ về hạn chót nhiều hơn bạn tưởng.
Các biến thể của giấc mơ bài tập về nhà
Mỗi biến thể nhấn vào một khía cạnh khác của cùng nỗi lo. Cột lời truyền miệng ghi lại để tham khảo:
| Cảnh trong mơ | Lời truyền miệng | Gợi ý góc tâm lý |
|---|---|---|
| Tới lớp mới nhớ chưa làm bài | Nên rà lại việc đang làm | Một việc bị quên hoặc trì hoãn ngoài đời |
| Làm mãi không xong, trang cứ dài ra | Việc còn vất vả | Khối lượng việc vượt quá sức, không thấy điểm dừng |
| Vở bài tập biến mất | Nên giữ gìn giấy tờ | Sợ công sức không được ghi nhận, sợ mất thành quả |
| Làm nhầm đề, làm sai bài | Nên cẩn thận khi quyết định | Lo đã hiểu sai yêu cầu của người khác |
| Chép bài của bạn | Nên tự lực | Thiếu tự tin, hoặc áy náy về một lợi thế không chính đáng |
| Thầy cô kiểm tra vở từng bàn | Sắp bị xét việc | Lo bị đánh giá, sợ lộ ra mình chưa chuẩn bị |
Sách giải mộng chép vậy, nhưng chẳng ai kiểm chứng được những lời ấy. Cột bên phải chỉ là gợi ý; bài tập trong mơ của bạn ứng với "bài tập" nào ngoài đời, chỉ bạn mới biết.
Cuốn vở bài tập trong ký ức học trò
Thế hệ học trò nào cũng có những chi tiết riêng về bài tập về nhà. Người lớn tuổi nhớ ngồi học dưới ngọn đèn dầu, vở giấy đen, viết bút chấm mực, làm xong phải đợi khô mới gấp lại. Thế hệ sau nhớ góc học tập kê cạnh cửa sổ, bọc vở bằng giấy báo hay giấy bóng kính, dán nhãn ghi tên lớp. Học trò bây giờ có thêm bài tập gửi qua ứng dụng, cha mẹ nhận tin nhắn của cô giáo mỗi tối.
Những chi tiết ấy hay lọt vào giấc mơ và làm nó rất "thật". Có người mơ thấy đúng cuốn vở bọc giấy xanh năm lớp bốn, đúng vết mực loang ở trang đầu. Giấc mơ không chỉ mang nỗi lo quên bài mà còn mang cả không khí của một thời: tiếng mẹ nhắc học bài, mùi cơm tối, tiếng ti vi nhà hàng xóm.
Khi giấc mơ có nhiều chi tiết tuổi thơ như vậy, có khi nó không nói về áp lực mà về nỗi nhớ. Người mơ tỉnh dậy với cảm giác bâng khuâng nhiều hơn là lo lắng. Phân biệt được hai cảm giác này giúp đọc giấc mơ đúng hơn.
Cha mẹ kèm con: giấc mơ của những buổi tối
Một nhóm người mơ thấy bài tập về nhà rất nhiều nhưng ít khi nói ra là cha mẹ có con đang học tiểu học, trung học cơ sở. Buổi tối của họ xoay quanh bàn học của con: dò bài, kiểm tra vở, giảng lại bài toán mà chính mình cũng phải đọc kỹ mới hiểu, rồi đôi khi to tiếng khi con làm mãi không ra. Không ít người kể rằng sau những buổi tối như vậy, họ mơ thấy chính mình phải làm bài tập, và làm không được.
Giấc mơ này phản ánh áp lực rất thật của việc kèm con: vừa muốn con học tốt, vừa sợ mình không đủ kiến thức, không đủ kiên nhẫn, vừa mệt sau một ngày làm việc. Có người mơ cáu với con rồi tỉnh dậy áy náy; có người mơ con khóc vì bài khó mà mình không giúp được.
Những giấc mơ ấy không nói bạn là cha mẹ kém. Chúng cho thấy bạn đang gánh khá nặng. Chia việc kèm con giữa bố và mẹ, giới hạn thời gian ngồi học, chấp nhận rằng có những bài con được phép làm chưa đúng để cô giáo sửa, là những điều nhiều gia đình thấy giúp không khí buổi tối nhẹ hơn, và giấc mơ cũng nhẹ theo.
Mơ làm bài tập hộ con
Một biến thể riêng của cha mẹ: mơ thấy mình ngồi làm bài tập thay con, con ngồi bên cạnh hoặc đã đi ngủ. Có người mơ làm xong rồi mới thấy làm sai, có người mơ cô giáo phát hiện, gọi phụ huynh lên. Tỉnh dậy, họ thấy vừa buồn cười vừa ngượng.
Giấc mơ này hay đến khi cha mẹ đang lo con theo không kịp, hoặc khi chính mình có thói quen làm giúp con nhiều việc. Nó có thể là một lời nhắc tế nhị về ranh giới: đâu là phần của con, đâu là phần của mình. Với trẻ, được tự làm, được sai rồi sửa, là một phần quan trọng của việc học, kể cả khi kết quả chưa đẹp.
Nếu bạn nhận ra mình thường xuyên làm thay con, giấc mơ là dịp để thử lùi một bước: ngồi cạnh, gợi ý, hỏi con nghĩ thế nào, thay vì cầm bút. Lúc đầu có thể chậm và mất kiên nhẫn, nhưng thường chỉ sau vài tuần cả hai bên đều thấy nhẹ hơn.
Khi con kể mơ quên làm bài
Trẻ đi học cũng hay mơ quên làm bài, đặc biệt là trẻ chăm chỉ, sợ bị cô nhắc, hoặc trẻ vừa bị phê bình vì thiếu bài. Con có thể tỉnh dậy khóc, hoặc sáng ra lo lắng kiểm tra cặp sách mấy lần. Đó là dấu hiệu con đang để tâm tới việc học, nhưng cũng có thể là dấu hiệu con đang chịu áp lực hơi nhiều.
Khi con kể, cha mẹ không cần giải nghĩa, càng không nên dọa thêm kiểu "đấy, không làm bài thì mơ thấy là đúng". Điều có ích là trấn an: cùng con kiểm tra lại cặp sách, nhắc con rằng quên bài một lần không phải chuyện lớn, cô giáo sẽ hướng dẫn. Đừng biến giấc mơ thành dịp để nhắc chuyện điểm số hay so sánh con với bạn.
Nếu con thường xuyên mơ về chuyện học, sợ đi học, đau bụng, mất ngủ trước ngày đến lớp, cha mẹ nên trò chuyện với giáo viên để xem lượng bài tập, không khí lớp học, và nếu cần thì hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý học đường.
Bài tập khuya và giấc ngủ của trẻ
Một nguyên nhân rất thực tế khiến trẻ mơ nhiều về bài tập là làm bài tới khuya, đi ngủ khi đầu óc còn đầy những phép tính và đoạn văn. Các khuyến nghị về giấc ngủ của những tổ chức y khoa uy tín cho thấy trẻ tuổi tiểu học cần ngủ khoảng chín tới mười hai tiếng mỗi đêm, tuổi thiếu niên khoảng tám tới mười tiếng, nhiều hơn hẳn người lớn. Thực tế ở nhiều gia đình, con thức tới mười một giờ đêm, sáu giờ sáng đã phải dậy.
Thiếu ngủ không chỉ làm trẻ mệt mà còn ảnh hưởng tới khả năng ghi nhớ và tập trung, tức là chính những thứ cần cho việc học. Giấc ngủ được biết là có vai trò trong việc củng cố những gì học được trong ngày. Hy sinh giấc ngủ để làm thêm bài thường là cái giá không đáng.
Một vài điều nhiều gia đình áp dụng: đặt giờ kết thúc học buổi tối, cất bài tập và màn hình trước giờ ngủ một khoảng, chuyển những bài chưa xong sang buổi sáng sớm nếu con tỉnh táo hơn. Nếu lượng bài tập thường xuyên khiến con phải thức khuya, nên trao đổi thẳng thắn với giáo viên.
Bài tập "của người lớn": việc mang về nhà
Với người đi làm, bài tập về nhà có những hình dạng mới: báo cáo phải nộp sáng mai, hồ sơ khách hàng mang về xem nốt, bài giảng ngày mai chưa soạn xong, sổ sách cuối tháng. Khi những việc này lấn vào buổi tối, giấc mơ hay trả chúng về dạng quen thuộc nhất: cuốn vở bài tập chưa làm.
Người làm nghề có tính chất "bài tập" rõ, như giáo viên chấm bài, kế toán, nhân viên làm hồ sơ, hay kể giấc mơ này nhiều hơn. Có giáo viên mơ thấy chồng vở học sinh cao ngất, chấm mãi không hết; có kế toán mơ thấy bảng số bị xoá trắng. Tất cả đều là phiên bản người lớn của giấc mơ quên làm bài.
Ranh giới giữa giờ làm và giờ nghỉ là thứ giúp giấc mơ này thưa đi. Ghi ra giấy việc còn dang dở và giờ sẽ làm vào ngày mai, rồi khép sổ lại trước khi đi ngủ, là một thói quen nhỏ nhưng giúp đầu óc tin rằng việc đó đã có chỗ, không cần mang theo vào giấc ngủ.
Câu tự hỏi sau giấc mơ bài tập, và khi nào nên để ý
Lời truyền miệng thường nói mơ quên làm bài là nên rà lại công việc, mơ làm bài xong xuôi là việc sắp thuận; lời dặn ấy vô hại. Vài câu hỏi dưới đây giúp đọc giấc mơ sát hơn:
- Bài tập trong mơ ứng với việc dang dở nào ngoài đời của mình?
- Ai là người kiểm tra bài: thầy cô cũ, sếp, hay chính mình?
- Mình có đang mang quá nhiều việc về nhà, lấn vào giờ nghỉ không?
- Nếu mình là cha mẹ: buổi tối kèm con có đang quá căng thẳng không?
- Mình có đang ngủ đủ, hay thường làm việc tới sát giờ ngủ?
Giấc mơ bài tập về nhà phần lớn vô hại. Nên để ý khi nó đi kèm mất ngủ kéo dài, lo âu suốt ngày về chuyện sót việc, kiểm tra đi kiểm tra lại nhiều lần mà vẫn không yên; hoặc ở trẻ, khi đi kèm sợ đi học. Những lúc ấy, nói chuyện với bác sĩ hoặc người làm nghề tư vấn tâm lý sẽ giúp tìm ra cách gỡ.
Câu hỏi thường gặp
Đã đi làm lâu năm vẫn mơ quên làm bài tập là sao?
Bài tập là hình ảnh trách nhiệm đầu tiên ta mang về nhà. Người lớn mơ quên làm bài thường vì đang có một việc dang dở hoặc hạn chót sắp tới. Giấc mơ hay dày lên vào giai đoạn bận rộn và thưa đi khi việc đã xong.
Mơ làm bài tập mãi không xong có ý nghĩa gì?
Thường gắn với cảm giác khối lượng việc vượt quá sức, không thấy điểm dừng. Chia việc thành phần nhỏ, ghi rõ việc nào làm hôm nay, việc nào để mai, giúp đầu óc nhẹ hơn trước khi ngủ.
Cha mẹ mơ kèm con học rồi cáu với con có sao không?
Rất thường gặp, phản ánh áp lực buổi tối của việc kèm con. Nó không có nghĩa bạn là cha mẹ kém. Chia việc giữa bố mẹ, đặt giờ kết thúc học và nghỉ ngơi đủ giúp không khí nhẹ hơn.
Con hay mơ quên làm bài thì cha mẹ nên làm gì?
Trấn an con, cùng con kiểm tra cặp sách, không doạ hay so sánh với bạn. Nếu con sợ đi học, mất ngủ, đau bụng trước giờ đến lớp, nên trao đổi với giáo viên và hỏi ý kiến bác sĩ nhi khi cần.
Mơ chép bài tập của bạn là điềm gì?
Đây không phải điềm. Về tâm lý, nó có thể phản ánh cảm giác thiếu tự tin vào khả năng của mình, hoặc áy náy về một lợi thế nhận được. Tự hỏi gần đây mình có đang dựa vào người khác nhiều không.
Mơ mất vở bài tập đã làm xong là sao?
Hay gắn với nỗi sợ công sức không được ghi nhận, làm rồi mà như chưa làm. Người vừa hoàn thành một việc lớn mà chưa được phản hồi hay gặp giấc mơ này. Lưu lại thành quả và chủ động báo kết quả có thể giúp yên tâm.