Một anh thợ điện ngoài ba mươi lăm kể lại: trong mơ anh đi qua một khu chợ đêm vắng, nghe tiếng bước chân phía sau, quay lại thì không thấy ai, chỉ có một bóng cao lờ mờ. Anh chạy, rẽ vào các dãy sạp, chân nặng như đeo bao cát, càng cố càng chậm. Đến khi tưởng bị tóm thì anh giật mình tỉnh dậy, áo ướt mồ hôi. Đêm hôm trước, anh vừa nhận một công trình phải bàn giao gấp mà vật tư chưa về đủ.
Mơ thấy bị đuổi, bị rượt là một trong những giấc mơ người ta kể nhiều nhất, và nó thường nói về một áp lực hay một chuyện mình đang né tránh hơn là một mối nguy sắp tới. Kẻ đuổi theo có thể là người lạ, người quen, một đám đông hay một cái bóng không rõ hình; điều đáng chú ý không nằm ở hình dạng mà ở cảm giác: sợ, đuối sức, hay chạy được mà vẫn bình tĩnh. Dân gian có vài lối hiểu truyền miệng về giấc mơ này, như thoát được là qua được khó khăn; đó là cách nghĩ an ủi, không phải lời báo trước.
Bài này đi theo những câu hỏi mà người vừa tỉnh dậy sau giấc mơ bị đuổi hay tự hỏi: ai đang đuổi, vì sao chạy không nổi, vì sao giấc mơ này hay lặp lại, và có cách nào làm cho nó thưa đi. Bài rắn hổ mang đuổi theo ở mục con vật đã nói về cảm giác bị một con vật đe doạ; ở đây kẻ đuổi là người hoặc một thứ không gọi được tên.
Kẻ đuổi theo là ai: mỗi hình dạng gợi một câu hỏi khác
Người lạ, không rõ mặt. Đây là dạng hay gặp nhất. Kẻ đuổi không có gương mặt thường tương ứng với một áp lực không có tên cụ thể: hạn chót, khoản nợ, nỗi lo sức khoẻ, cảm giác "có gì đó chưa xong". Vì không gọi được tên nên giấc mơ cũng không vẽ được mặt.
Người quen, đồng nghiệp, người thân. Khi nhận ra kẻ đuổi là ai, câu hỏi trở nên cụ thể hơn: mình có đang tránh nói chuyện với người đó không, có món nợ ân tình hay một lời hứa chưa giữ không. Đôi khi người trong mơ chỉ là "vai diễn" cho một chuyện liên quan tới họ, không phải bản thân họ.
Một đám đông. Bị cả đám người đuổi hay gắn với cảm giác bị dư luận, bị nhóm xung quanh soi xét. Người vừa mắc một lỗi trước tập thể, hoặc lo bị bàn tán, hay kể kiểu giấc mơ này.
Bóng đen, thứ không có hình. Một khối tối, một tiếng động, một luồng hơi lạnh phía sau. Đây thường là nỗi sợ còn mơ hồ, chưa thành hình. Nhiều người kể dạng này xuất hiện vào những thời kỳ lo âu lan man, không biết mình lo cái gì.
Công an, người mặc đồng phục. Bị người có quyền đuổi bắt thường gắn với cảm giác có lỗi, sợ bị phát hiện một việc mình làm chưa đúng, dù là chuyện rất nhỏ như trễ một khoản phí, nói dối một câu cho qua chuyện.
Chính mình, một người giống hệt mình. Hiếm hơn nhưng để lại ấn tượng mạnh. Có người hiểu đây là phần mình không muốn đối diện: một thói quen, một quyết định đã bỏ dở.
Vì sao trong mơ càng chạy càng chậm
Gần như ai từng mơ bị đuổi cũng nhớ cảm giác chân nặng trịch, đất dưới chân mềm như bùn, muốn hét mà cổ họng không ra tiếng. Một phần lời giải nằm ở cơ chế của giấc ngủ. Phần lớn giấc mơ có cốt truyện rõ diễn ra trong giai đoạn ngủ REM, khi não chủ động ức chế gần như toàn bộ cơ bắp lớn để cơ thể nằm yên. Não vẫn phát lệnh chạy, nhưng không nhận lại cảm giác cơ bắp đáp ứng như lúc thức. Trải nghiệm trong mơ vì thế là chạy mà không đi, gào mà không thành tiếng.
Hiểu như vậy giúp bạn bớt tự trách. Cảm giác đuối sức trong mơ không có nghĩa bạn yếu đuối hay bất lực ngoài đời; nó có phần sinh lý. Cái đáng đọc là cảm xúc đi kèm: hoảng loạn, tuyệt vọng, hay chỉ hơi sốt ruột. Một người chạy chậm trong mơ mà vẫn nghĩ "phải tìm chỗ rẽ" có tâm thế khác hẳn người chạy chậm và nghĩ "thế là xong".
Chi tiết địa điểm cũng đáng ghi lại. Bị đuổi trong hành lang trường cũ, trong cơ quan, trong con hẻm gần nhà, mỗi nơi chỉ về một mảng đời sống. Anh thợ điện trong câu chuyện đầu bài bị đuổi trong khu chợ, nơi anh vẫn đi mua vật tư mỗi sáng; chỉ riêng chi tiết đó đã đủ gợi ý giấc mơ đang nói về công trình đang dang dở.
Giấc mơ như buổi tập chạy trốn
Trong các khảo sát về những giấc mơ điển hình, bị rượt đuổi hay bị tấn công thường nằm trong nhóm được nhiều người kể nhất, ở nhiều nước và nhiều lứa tuổi. Nhà tâm lý học Phần Lan Antti Revonsuo năm 2000 đưa ra thuyết mô phỏng mối đe doạ: theo ông, một chức năng của giấc mơ là cho não "diễn tập" phản ứng trước nguy hiểm trong một môi trường an toàn, giống buổi tập trước khi gặp chuyện thật. Thuyết này giải thích được vì sao cảnh bị đuổi lại phổ biến đến vậy, dù đời sống hiện đại hiếm khi có ai rượt mình thật.
Thuyết mô phỏng mối đe doạ vẫn còn được tranh luận; không ai chứng minh được giấc mơ thật sự giúp con người né nguy hiểm tốt hơn. Một hướng nhìn khác, thuyết liên tục mà nhà nghiên cứu G. William Domhoff và nhiều người khác theo đuổi, cho rằng giấc mơ chủ yếu lặp lại những mối bận tâm và cảm xúc của đời sống lúc thức. Hai cách nhìn không loại trừ nhau. Kẻ đuổi theo có thể là "bài tập" của não, và đồng thời mặc lấy hình dạng của một nỗi lo rất thật trong tuần qua.
Điều cả hai hướng đều đồng ý: giấc mơ bị đuổi không phải dấu hiệu bạn sắp gặp nạn. Nó cho thấy hệ thống cảnh giác của bạn đang làm việc, đôi khi làm việc hơi quá sức.
Khi người bị đuổi trong mơ là một đứa trẻ
Trẻ từ ba tới mười tuổi rất hay mơ bị đuổi, và kẻ đuổi thường là con vật to, quái vật, người xấu trong phim hoạt hình. Ở lứa tuổi này, nỗi sợ được não "đóng vai" bằng những hình ảnh rõ nét, dễ hiểu. Một đứa trẻ vừa chuyển trường, vừa có em bé, hay vừa bị la một trận ở lớp có thể mơ bị quái vật rượt mấy đêm liền.
Khi con khóc dậy kể bị đuổi, cha mẹ không cần giải thích ý nghĩa, càng không nên doạ thêm kiểu "ai bảo con không ngoan". Điều trẻ cần là cảm giác an toàn: ôm con, nói rõ con đang ở nhà, bố mẹ ở đây, rồi để đèn ngủ mờ nếu con muốn. Sáng hôm sau, khi con đã bình tĩnh, có thể rủ con vẽ lại kẻ đuổi theo và vẽ thêm một cách để thoát, như một cánh cửa, một người bạn, một chiếc xe. Nhiều trẻ thấy nhẹ hẳn khi được làm chủ câu chuyện của mình.
Nếu trẻ mơ bị đuổi gần như mỗi đêm trong nhiều tuần, sợ đi ngủ, hay hoảng hốt cả ban ngày, nên hỏi bác sĩ nhi. Đó không phải lỗi của con hay của cha mẹ, chỉ là dấu hiệu con cần được giúp thêm.
Dân gian nói gì về giấc mơ bị rượt
Trong kho lời giải mộng truyền miệng, giấc mơ bị đuổi không có một nghĩa cố định mà đổi theo kết cục. Lối hiểu hay gặp nhất là thoát được thì qua được chuyện khó, bị bắt thì nên cẩn thận lời ăn tiếng nói, tránh dây vào tranh chấp. Có nơi lại theo lối mộng ngược, cho rằng bị đuổi là sắp có người tìm đến nhờ vả, hoặc có tin vui đuổi theo. Một số người lớn tuổi khuyên sau giấc mơ này nên đi đứng cẩn thận vài ngày.
Những lời giải ấy nên được nhìn như văn hoá: cách người xưa trấn an nhau sau một đêm khó ngủ. Không có cơ sở để coi chúng là dự báo. Lời dặn cẩn thận, giữ hoà khí thì vô hại; nghe theo cũng được, miễn là không biến giấc mơ thành nỗi ám ảnh suốt cả tuần.
Điều thú vị là lời dân gian và góc tâm lý gặp nhau ở chỗ cùng chú ý kết cục. Thoát được, trốn được, quay lại đối mặt được, đều là những giấc mơ để lại cảm giác nhẹ hơn khi tỉnh dậy, và người mơ cũng thường kể rằng ngoài đời chuyện của họ đang dần gỡ ra.
Làm cho giấc mơ bị đuổi thưa đi
Nếu giấc mơ này quay lại nhiều lần, mấy việc sau thường giúp ích; không việc nào là thuốc hay nghi lễ:
- Viết lại giấc mơ ngay khi tỉnh, đủ ba ý: ai đuổi, ở đâu, mình cảm thấy gì. Chỉ cần vài dòng.
- Đối chiếu với tuần vừa qua: có việc gì mình đang trì hoãn, một cuộc nói chuyện mình đang né, một khoản tiền mình chưa dám nhìn thẳng?
- Làm một bước nhỏ với chuyện đó ngoài đời, dù chỉ là gửi một tin nhắn, lập một danh sách. Nhiều người thấy kẻ đuổi theo "chậm lại" khi họ bắt đầu xử lý việc thật.
- Viết lại kết cục: lúc tỉnh táo, tưởng tượng giấc mơ lặp lại nhưng mình dừng chân, quay lại, hỏi kẻ đuổi "anh cần gì". Nhẩm lại cảnh mới ấy vài phút mỗi tối. Đây là ý tưởng cốt lõi của liệu pháp tập dượt hình ảnh mà các nhà trị liệu dùng cho ác mộng lặp lại.
- Giữ giờ ngủ đều, bớt cà phê buổi chiều, không xem phim rượt đuổi sát giờ ngủ khi đang căng thẳng.
Bước thứ tư nghe đơn giản nhưng có cơ sở: ác mộng lặp lại phần nào là một "kịch bản" quen, và việc chủ động viết lại kịch bản lúc thức có thể làm nó lỏng ra. Nếu làm vài tuần mà không đỡ, hãy tìm người có chuyên môn hướng dẫn.
Bị bắt, trốn thoát hay quay lại: đọc theo kết cục
Cùng là bị đuổi, nhưng kết cục giấc mơ thay đổi cách đọc khá nhiều. Cột dân gian chỉ ghi lại lời truyền miệng để tham khảo:
| Kết cục trong mơ | Lời truyền miệng | Góc nhìn tâm lý |
|---|---|---|
| Chạy thoát, kẻ đuổi mất dấu | Qua được khó khăn | Đang tìm được cách xử lý một áp lực, dù chưa xong hẳn |
| Trốn vào chỗ kín, nín thở chờ | Nên giữ kín chuyện riêng | Chiến lược né tránh; muốn tạm lánh hơn là giải quyết |
| Bị bắt được rồi tỉnh dậy | Cẩn thận lời ăn tiếng nói | Nỗi lo "không thoát được" đã chạm đỉnh; cần đối diện |
| Quay lại đối mặt, kẻ đuổi biến mất | Hết vận rủi | Sẵn sàng đối diện; nỗi sợ nhỏ hơn mình tưởng |
| Có người giúp chạy, kéo tay mình | Có quý nhân | Biết mình cần người hỗ trợ, và có người để nhờ |
| Bị đuổi mãi không dừng, nhiều đêm | Nên đi đứng cẩn thận | Áp lực kéo dài; dấu hiệu nên chăm lo giấc ngủ và tinh thần |
Cách đọc tốt nhất không phải tra bảng mà là ghép bảng với câu hỏi "mình đang chạy trốn điều gì". Khi đã gọi được tên điều ấy, giấc mơ thường mất bớt sức nặng.
Nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi giấc mơ bị đuổi thành ác mộng gần như mỗi đêm, khiến bạn sợ đi ngủ, kèm mất ngủ, hồi hộp, khó tập trung ban ngày; hoặc khi nó lặp lại một lần bị đe doạ, bị tấn công có thật. Sau một biến cố như vậy, ác mộng lặp lại là phản ứng thường gặp và có cách giúp, không ai nên chịu đựng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Mơ thấy bị đuổi có phải sắp gặp chuyện xấu không?
Không có cơ sở để coi là lời báo trước. Dân gian có lời hiểu thoát được là qua khó khăn, bị bắt thì nên cẩn thận, nhưng đó là truyền miệng. Tâm lý học xem giấc mơ bị đuổi là cách não xử lý áp lực, nỗi lo hay một việc đang bị né tránh.
Vì sao bị đuổi trong mơ mà chân không chạy được?
Trong giấc ngủ REM, não ức chế gần như toàn bộ cơ bắp lớn để cơ thể nằm yên. Não vẫn ra lệnh chạy nhưng không nhận phản hồi như lúc thức, nên trải nghiệm trong mơ là chạy mà không đi, hét mà không ra tiếng. Ai cũng có thể gặp.
Mơ bị người quen đuổi thì nên hiểu thế nào?
Thường là một chuyện liên quan tới người đó mà bạn đang tránh: một cuộc nói chuyện chưa có, một lời hứa chưa giữ, một mâu thuẫn chưa gỡ. Không nên coi giấc mơ là bằng chứng người ấy có ý xấu với bạn.
Con nhỏ hay mơ bị quái vật đuổi, có sao không?
Rất phổ biến ở trẻ nhỏ. Hãy ôm con, trấn an rằng con an toàn, có thể rủ con vẽ lại giấc mơ với một kết thúc mới. Nếu trẻ mơ như vậy gần như mỗi đêm nhiều tuần, sợ đi ngủ, nên hỏi bác sĩ nhi.
Có cách nào để không mơ bị đuổi nữa không?
Không có cách tắt hẳn giấc mơ, nhưng có thể làm nó thưa đi: xử lý dần chuyện mình đang né ngoài đời, giữ giờ ngủ đều, và thử tưởng tượng lại giấc mơ với kết cục mới vài phút mỗi tối. Đây là ý tưởng của liệu pháp tập dượt hình ảnh dùng cho ác mộng lặp lại.
Mơ bị đuổi rồi bị bắt có phải điềm xấu hơn không?
Không nên đọc như điềm. Bị bắt rồi tỉnh dậy thường chỉ là lúc nỗi sợ trong mơ chạm đỉnh, cơ thể tự đánh thức bạn. Điều đáng làm là tự hỏi mình đang sợ "không thoát được" khỏi chuyện gì ngoài đời.