Đứa con mười hai, mười ba tuổi bỗng thức khuya hơn, sáng gọi mãi không dậy, có hôm kể mơ thấy mình bị cả lớp cười, hôm khác lại im lặng không muốn nói mơ gì. Nhiều cha mẹ lo lắng, cũng nhiều em tuổi mới lớn bối rối vì những giấc mơ lạ của chính mình. Phần lớn những thay đổi này là bình thường, là một phần của quá trình lớn lên.
Tuổi dậy thì, nhịp sinh học của trẻ dịch muộn hơn nên buồn ngủ muộn và khó dậy sớm; cơ thể và cảm xúc thay đổi nhanh, nên giấc mơ hay xoay quanh bạn bè, ngoại hình, trường lớp, sự được chấp nhận và những rung động đầu đời. Có những giấc mơ khiến các em ngượng ngùng, có những giấc mơ đáng sợ. Điều cha mẹ có thể làm là giữ cho con giấc ngủ đủ và một chỗ an toàn để nói chuyện.
Bài này viết cho cả các em tuổi mới lớn và cha mẹ: giấc ngủ đổi thế nào ở tuổi dậy thì, những giấc mơ hay gặp, cách trò chuyện về giấc mơ trong gia đình và những dấu hiệu nên tìm người có chuyên môn hỗ trợ.
Tuổi dậy thì làm giấc ngủ thay đổi thế nào
Ở tuổi dậy thì, thời điểm cơ thể tiết melatonin, một hoóc môn liên quan tới cảm giác buồn ngủ, có xu hướng muộn hơn so với lúc còn nhỏ. Kết quả là các em thường chưa buồn ngủ lúc chín, mười giờ tối như trước, và buổi sáng thì rất khó dậy. Đây là thay đổi sinh học có thật, không đơn giản là "lười" hay "hư".
Trong khi đó, nhu cầu ngủ của tuổi mới lớn vẫn cao, thường được khuyến nghị khoảng tám đến mười giờ mỗi đêm. Lịch học sáng sớm, học thêm buổi tối, bài tập nhiều, cộng thêm điện thoại và mạng xã hội, làm nhiều em ngủ ít hơn hẳn nhu cầu. Thiếu ngủ kéo dài ảnh hưởng tới tâm trạng, khả năng tập trung, học tập và cả sức khoẻ.
Khi thiếu ngủ trong tuần, nhiều em ngủ bù rất muộn vào cuối tuần, làm nhịp sinh học càng lệch, tối Chủ nhật lại khó ngủ. Giấc ngủ bù, như được giải thích trong bài về thiếu ngủ trên trang, thường kéo theo những giấc mơ dồn dập, sống động. Vì vậy cha mẹ hay nghe con kể mơ nhiều vào những sáng cuối tuần.
Những giấc mơ hay gặp ở tuổi mới lớn
Các em tuổi dậy thì thường kể những kiểu giấc mơ sau. Đây là những chủ đề phổ biến, phản ánh những gì quan trọng với lứa tuổi này:
- Bị bạn bè cười chê, bị bỏ ra ngoài nhóm, bị cả lớp quay lưng.
- Đến trường mà quên mặc đồng phục, quên sách vở, đi nhầm lớp, không làm được bài kiểm tra.
- Cơ thể thay đổi kỳ lạ: cao vụt lên, nổi mụn khắp mặt, giọng nói vỡ, mặc quần áo không vừa.
- Gặp người mình đang cảm nắng, được người ấy chú ý, hoặc bị người ấy làm ngơ.
- Cãi nhau với bố mẹ, bỏ nhà đi, hoặc bố mẹ không nhận ra mình.
- Phiêu lưu, có siêu năng lực, trở thành nhân vật trong trò chơi hoặc phim đang mê.
- Bị đuổi, bị rơi, bị mắc kẹt, những ác mộng quen thuộc ở mọi lứa tuổi.
Theo thuyết liên tục, giấc mơ phản ánh mối bận tâm lúc thức. Ở tuổi mới lớn, mối bận tâm lớn nhất thường là được bạn bè chấp nhận, hình ảnh bản thân, sự độc lập với cha mẹ và những rung động mới. Vì vậy những giấc mơ trên rất thường gặp và không có nghĩa là em đang gặp vấn đề.
Giấc mơ về cơ thể và ngoại hình
Tuổi dậy thì là giai đoạn cơ thể thay đổi nhanh nhất kể từ khi còn bé: chiều cao, vóc dáng, da, tóc, giọng nói. Các em thường rất để ý tới những thay đổi ấy, so sánh mình với bạn bè và với hình ảnh trên mạng. Giấc mơ hay phản ánh sự để ý này, có khi phóng đại lên: mơ thấy mặt đầy mụn, mơ thấy mình béo phị, mơ thấy mọi người nhìn chằm chằm vào mình.
Những giấc mơ này nói về nỗi lo hơn là về sự thật. Một em mơ thấy mình xấu xí không có nghĩa em xấu xí; nó cho thấy em đang lo về vẻ ngoài. Cha mẹ nên tránh trêu chọc ngoại hình của con, kể cả đùa vui, vì ở tuổi này những lời ấy để lại dấu ấn lâu.
Có những thay đổi sinh lý tự nhiên của tuổi dậy thì cũng có thể xảy ra trong lúc ngủ. Ví dụ, ở bạn nam, hiện tượng xuất tinh khi ngủ, dân gian gọi là mộng tinh, là sinh lý bình thường của tuổi dậy thì, không phải bệnh, không phải lỗi. Ở bạn nữ, những ngày hành kinh có thể làm giấc ngủ chập chờn hơn. Các em nên biết trước những điều này để không hoang mang; cha mẹ, thầy cô, nhân viên y tế trường học là những người các em có thể hỏi.
Mơ thấy người mình cảm nắng: bình thường và riêng tư
Tuổi mới lớn là lúc nhiều em lần đầu có cảm giác thích một ai đó. Giấc mơ về người ấy rất thường gặp: được đi cạnh, được nói chuyện, được người ấy cười với mình, hoặc ngược lại bị người ấy làm ngơ. Những giấc mơ có yếu tố tình cảm là một phần bình thường của sự lớn lên và không có gì đáng xấu hổ.
Giấc mơ là chuyện riêng tư. Các em không bắt buộc phải kể với ai, và cha mẹ không nên tra hỏi hay trêu chọc nếu con lỡ kể. Một lời trêu kiểu "mơ thấy bạn trai à" có thể làm con khép lại, không chia sẻ nữa, kể cả khi sau này con gặp chuyện thật cần giúp.
Nếu một em thấy giấc mơ làm mình bối rối, có thể tự nhắc: giấc mơ không quyết định mình là ai hay mình sẽ làm gì. Nó là nơi tâm trí thử nghiệm cảm xúc. Điều quan trọng ngoài đời là cư xử tôn trọng với người mình thích và với chính mình.
Trường lớp, điểm số, bạn bè và nỗi sợ bị bắt nạt
Trường học chiếm phần lớn thời gian và tâm trí của tuổi mới lớn, nên đi vào giấc mơ rất nhiều. Mơ thấy kiểm tra mà không biết làm, mơ bị gọi lên bảng giữa lúc không thuộc bài, mơ đi học muộn, là những giấc mơ hay gặp, nhất là mùa thi chuyển cấp. Chúng phản ánh áp lực học tập, không báo trước kết quả.
Ác mộng về bị bắt nạt cần được để ý hơn. Nếu một em hay mơ thấy bị bạn đánh, bị chế giễu, bị bêu riếu trên mạng, và ban ngày cũng có dấu hiệu như ngại đến trường, mất đồ, có vết thương không giải thích được, thu mình, thì có thể em đang bị bắt nạt thật. Giấc mơ lúc ấy là tín hiệu, và cha mẹ nên trò chuyện nhẹ nhàng, liên hệ với giáo viên chủ nhiệm, nhà trường để cùng giải quyết.
Cha mẹ cũng nên cẩn thận với những lời so sánh con với "con nhà người ta". Áp lực ấy có thể đi vào giấc mơ thành cảnh bị bỏ lại phía sau, bị chê kém. Ghi nhận sự cố gắng của con, thay vì chỉ nhìn điểm số, giúp con ngủ yên hơn.
Giấc mơ cãi bố mẹ, bỏ nhà đi: tập làm người lớn
Tuổi mới lớn là giai đoạn các em bắt đầu tách dần khỏi cha mẹ để thành một người độc lập: có ý kiến riêng, bạn bè riêng, bí mật riêng. Quá trình ấy tự nhiên nhưng không dễ, cho cả con lẫn cha mẹ. Giấc mơ hay phản ánh sự giằng co này: mơ thấy cãi nhau to với bố mẹ, mơ thấy mình bỏ nhà đi xa, mơ thấy bố mẹ không còn nhận ra mình.
Những giấc mơ ấy không có nghĩa là em muốn bỏ nhà hay ghét cha mẹ. Chúng là nơi tâm trí thử những cảm xúc mạnh mà ngoài đời em chưa dám hoặc chưa biết nói: muốn được tự quyết, sợ làm cha mẹ buồn, vừa muốn đi vừa muốn được che chở. Nhiều em tỉnh dậy sau giấc mơ cãi nhau thấy áy náy, dù ngoài đời chưa có chuyện gì.
Với cha mẹ, khi con kể những giấc mơ như vậy, đừng coi đó là lời đe doạ hay dấu hiệu con hư. Đó là dịp để hỏi con có điều gì muốn tự quyết mà chưa được, và để cùng con tìm những khoảng tự do phù hợp với tuổi.
Các em có thể tự làm gì để ngủ ngon hơn
Một vài việc nhỏ các em tự làm được, không cần chờ ai nhắc:
- Giữ giờ đi ngủ và giờ dậy gần giống nhau cả tuần; nếu cuối tuần ngủ bù thì chỉ nên dậy muộn hơn ngày thường một chút.
- Để điện thoại xa giường ít nhất ba mươi phút trước khi ngủ; dùng đồng hồ báo thức thay cho điện thoại nếu được.
- Hạn chế trà sữa, cà phê, nước tăng lực vào buổi chiều tối.
- Nếu đầu óc cứ nghĩ về chuyện bạn bè, bài vở khi nằm xuống, thử viết ra giấy vài dòng rồi gấp lại, để mai tính.
- Sau một giấc mơ đáng sợ, bật đèn nhỏ, uống ngụm nước, nhắc mình đang ở nhà, an toàn; nếu vẫn sợ, gọi bố mẹ.
Nếu em thấy mình mất ngủ nhiều đêm liền, hay gặp ác mộng làm em sợ đi ngủ, hoặc thấy buồn bã không muốn làm gì, đó không phải chuyện em phải tự chịu một mình. Hãy nói với bố mẹ, thầy cô hoặc người lớn em tin; họ có thể đưa em tới những người biết cách giúp.
Điện thoại, mạng xã hội và giấc ngủ của tuổi teen
Điện thoại trước giờ ngủ ảnh hưởng tới giấc ngủ theo nhiều cách: ánh sáng màn hình có thể làm buồn ngủ đến muộn hơn, nội dung hấp dẫn làm khó dừng lại, tin nhắn ban đêm làm thức giấc. Những video kinh dị, tin tức đáng sợ, cuộc cãi nhau trên mạng trước khi ngủ cũng dễ đi vào giấc mơ.
Nhiều gia đình chọn cách đặt quy ước chung: cất điện thoại ra khỏi phòng ngủ sau một giờ nhất định, sạc ở phòng khách, dùng đồng hồ báo thức thay điện thoại. Quy ước có hiệu quả hơn khi cha mẹ cũng làm theo, và khi con được tham gia bàn bạc thay vì chỉ bị ra lệnh.
Mạng xã hội còn là nơi các em so sánh mình với người khác, nhận bình luận khen chê. Nếu giấc mơ của con hay xoay quanh việc bị chê trên mạng, đó là dịp để nói chuyện về cách dùng mạng lành mạnh, chứ không phải để cấm đoán hoàn toàn.
Cha mẹ nói chuyện với con về giấc mơ thế nào
Giấc mơ có thể là cánh cửa nhỏ để cha mẹ hiểu con hơn, nếu được mở ra đúng cách:
- Chọn lúc thoải mái, như bữa sáng, trên đường đi học, thay vì lúc con đang vội hay đang buồn.
- Hỏi mở và nhẹ: "dạo này con có hay mơ gì không", "giấc mơ đó làm con thấy sao", thay vì hỏi dồn.
- Lắng nghe trước, không vội giải nghĩa, không phán xét, không trêu chọc nội dung giấc mơ.
- Nếu con kể ác mộng, công nhận cảm giác sợ của con là thật, rồi cùng nghĩ xem ban ngày có chuyện gì làm con lo.
- Tôn trọng khi con không muốn kể. Giấc mơ là chuyện riêng; con cần biết cha mẹ luôn sẵn sàng nghe khi con muốn.
Cha mẹ cũng có thể kể giấc mơ của chính mình, cả những giấc mơ lo lắng, ngớ ngẩn. Điều đó cho con thấy ai cũng có những giấc mơ lạ, và nói về cảm xúc là chuyện bình thường trong gia đình.
Khi nào cần tìm hỗ trợ
Phần lớn giấc mơ tuổi mới lớn là bình thường. Nhưng cha mẹ nên tìm thêm hỗ trợ khi con gặp ác mộng gần như mỗi đêm, sợ đi ngủ, mất ngủ kéo dài; khi con buồn bã, cáu kỉnh, thu mình, bỏ những việc từng yêu thích kéo dài nhiều tuần; khi học tập sa sút rõ, không muốn đến trường; hoặc khi có dấu hiệu bị bắt nạt, bị xâm hại.
Nơi có thể bắt đầu là phòng tham vấn học đường, giáo viên chủ nhiệm, bác sĩ nhi khoa, hoặc các phòng khám tâm lý dành cho trẻ em và vị thành niên. Ở tuổi này, trầm cảm và lo âu thường biểu hiện bằng cáu gắt, thay đổi hành vi hơn là buồn rõ ràng, nên người lớn dễ bỏ sót.
Nếu con nói ra hoặc có dấu hiệu muốn làm hại bản thân, đây là tình huống khẩn cấp: ở bên con, không để con một mình, và đưa con đến cơ sở y tế hoặc khoa cấp cứu gần nhất ngay. Với các em đang đọc bài này: nếu em có những ý nghĩ ấy, hãy nói với một người lớn em tin, như bố mẹ, thầy cô, người thân; em xứng đáng được giúp đỡ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tuổi dậy thì buổi tối không buồn ngủ, sáng lại không dậy nổi?
Ở tuổi dậy thì, nhịp sinh học có xu hướng lệch muộn: cơ thể tiết hoóc môn gây buồn ngủ muộn hơn. Kết hợp với lịch học sớm, các em dễ thiếu ngủ. Giữ giờ ngủ đều, hạn chế điện thoại buổi tối và đón ánh sáng buổi sáng giúp nhịp ngủ ổn hơn.
Mơ thấy người mình thích có bình thường không?
Rất bình thường. Tuổi mới lớn là lúc nhiều rung động đầu đời, và giấc mơ phản ánh những gì mình nghĩ, mình cảm. Giấc mơ là chuyện riêng tư, các em không cần thấy xấu hổ, cũng không bắt buộc phải kể với ai.
Con hay mơ bị bạn bè cười chê, cha mẹ nên làm gì?
Hãy hỏi chuyện nhẹ nhàng về bạn bè, lớp học, xem có chuyện gì làm con lo. Nếu có dấu hiệu bị bắt nạt như ngại đến trường, mất đồ, thu mình, cha mẹ nên liên hệ giáo viên chủ nhiệm và nhà trường để cùng giải quyết.
Mộng tinh ở con trai tuổi dậy thì có phải là bệnh không?
Không. Xuất tinh khi ngủ là sinh lý bình thường của tuổi dậy thì ở bạn nam, không phải bệnh và không phải lỗi. Nếu các em có thắc mắc về thay đổi cơ thể, có thể hỏi cha mẹ, thầy cô hoặc nhân viên y tế trường học.
Có nên thu điện thoại của con vào buổi tối không?
Nhiều gia đình đặt quy ước cất điện thoại ngoài phòng ngủ sau một giờ nhất định và thấy giấc ngủ của con cải thiện. Quy ước hiệu quả hơn khi con được tham gia bàn bạc và cha mẹ cũng làm gương.
Khi nào nên đưa con tuổi teen đi gặp chuyên gia tâm lý?
Khi ác mộng hoặc mất ngủ kéo dài, khi con buồn bã, cáu kỉnh, thu mình nhiều tuần, học tập sa sút rõ, hoặc có dấu hiệu bị bắt nạt, xâm hại. Nếu con có ý nghĩ tự hại, hãy ở bên con và đến cơ sở y tế ngay.