Năm giờ sáng, bà đã dậy pha ấm trà và kể với con cháu rằng đêm qua bà mơ thấy ông, mơ thấy căn nhà ở quê ngày bà còn con gái, mơ thấy mẹ bà gọi về ăn cơm. Rất nhiều gia đình Việt quen với cảnh ấy. Người cao tuổi hay mơ về ngày xưa, về những người đã khuất, và hay dậy sớm kể giấc mơ như kể một câu chuyện có thật.
Khi tuổi cao, giấc ngủ thay đổi rõ: ngủ nông hơn, thức giấc nhiều lần hơn, buồn ngủ và thức dậy sớm hơn; người cao tuổi nhìn chung nhớ ít giấc mơ hơn người trẻ, nhưng những giấc mơ được nhớ thường gắn với ký ức xa và người thân. Phần lớn những thay đổi này là bình thường. Có một số dấu hiệu cần đi khám, như la hét, đấm đá, ngã khỏi giường khi đang mơ, hoặc thường xuyên lẫn lộn giấc mơ với thực tế.
Bài này giải thích giấc ngủ đổi thế nào theo tuổi, vì sao ông bà hay mơ về quá khứ, con cháu nên lắng nghe ra sao, những dấu hiệu nên đưa đi khám và cách giúp người cao tuổi ngủ ngon hơn.
Giấc ngủ thay đổi thế nào khi tuổi cao
Nhiều người nghĩ người già "cần ngủ ít". Thật ra, nhu cầu ngủ của người cao tuổi khoẻ mạnh không giảm nhiều so với người trưởng thành, nhưng khả năng ngủ một mạch dài lại giảm. Giấc ngủ sâu ít đi, giấc ngủ nông nhiều hơn, nên một tiếng động nhỏ, một cơn đau lưng, một lần đi tiểu đêm cũng đủ làm thức giấc.
Đồng hồ sinh học của nhiều người cao tuổi cũng dịch sớm: buồn ngủ từ tám, chín giờ tối và tỉnh từ bốn, năm giờ sáng. Đây là thay đổi tự nhiên, không phải bệnh. Khó khăn chỉ xuất hiện khi lịch ấy không khớp với sinh hoạt gia đình, như con cháu xem ti vi khuya, hoặc ông bà cố thức theo rồi ngủ không đủ.
Giấc ngủ REM giảm nhẹ theo tuổi, và người cao tuổi nhìn chung kể nhớ giấc mơ ít hơn người trẻ. Tuy vậy, vì thức giấc nhiều lần trong đêm, họ vẫn có những lúc tỉnh dậy ngay sau giấc mơ và nhớ rõ nó. Giấc mơ được nhớ vì thế thường là những giấc mơ ngắn, rời rạc, nhưng giàu cảm xúc.
Ngoài tuổi tác, nhiều yếu tố khác làm giấc ngủ người già chập chờn: đau nhức xương khớp, tiểu đêm, ho, khó thở, thuốc đang dùng, buồn chán, cô đơn, ít vận động ban ngày, ngủ ngày quá nhiều. Những yếu tố này thường có thể cải thiện được.
Vì sao ông bà hay mơ về ngày xưa và người đã khuất
Khi về già, con người có xu hướng hồi tưởng nhiều hơn. Các nhà lão khoa mô tả một quá trình "ôn lại cuộc đời": người cao tuổi nhìn lại những gì đã qua, nhớ lại chuyện cũ, kể đi kể lại những kỷ niệm quan trọng. Đây là quá trình tâm lý bình thường, nhiều khi có ích, giúp người ta sắp xếp và chấp nhận đời mình.
Theo thuyết liên tục, giấc mơ phản ánh những gì ta nghĩ và cảm thấy lúc thức. Khi ban ngày người cao tuổi nghĩ nhiều về quá khứ, nhớ người bạn đời đã mất, nhớ quê cũ, nhớ anh chị em, giấc mơ cũng dễ đưa họ trở lại những nơi chốn và con người ấy. Một người bà mơ thấy mình trẻ lại, đi chợ quê với mẹ, là chuyện rất tự nhiên.
Mơ thấy người đã khuất cũng phổ biến ở người cao tuổi, vì càng sống lâu, càng nhiều người thân, bạn bè ra đi. Trong văn hoá thờ cúng tổ tiên của người Việt, giấc mơ ấy hay được hiểu là người đã khuất "về thăm". Đó là niềm tin của mỗi gia đình, nên được tôn trọng. Với nhiều ông bà, những giấc mơ này đem lại an ủi hơn là sợ hãi.
Đôi khi giấc mơ mang nỗi lo: mơ thấy mình lạc đường không về được nhà, mơ thấy con cháu không nhận ra mình, mơ thấy mình ốm nằm một chỗ. Những giấc mơ ấy thường phản ánh nỗi sợ thật về tuổi già, bệnh tật, cô đơn, và là lời mời con cháu trò chuyện nhiều hơn.
Con cháu nghe ông bà kể giấc mơ: nên và không nên
Khi ông bà kể giấc mơ, điều họ cần thường không phải một lời giải mà là một người lắng nghe. Hỏi thêm "rồi sao nữa", "bà thấy thế nào", "ông nhớ ông cố lắm phải không" giúp người kể cảm thấy được quan tâm. Giấc mơ có khi là cách để ông bà nói về nỗi nhớ, nỗi lo mà ngày thường khó mở lời.
Không nên gạt đi kiểu "mơ thì có gì đâu mà kể", cũng không nên hùa theo những lời giải làm ông bà sợ thêm như "mơ vậy là điềm xấu". Nếu ông bà lo lắng vì một giấc mơ, có thể nhẹ nhàng nói rằng giấc mơ thường đến từ những gì mình nghĩ trong ngày, rồi hỏi xem ông bà đang lo chuyện gì.
Trong gia đình giữ nếp thờ cúng, nếu ông bà muốn thắp hương, dọn bàn thờ sau giấc mơ thấy người đã khuất, đó là cách bày tỏ lòng nhớ thương, con cháu có thể cùng làm cho ông bà vui. Điều cần tránh là để người ngoài lợi dụng giấc mơ để vẽ ra nghi lễ tốn kém hay doạ nạt người già.
Khi giấc mơ "bước ra ngoài": la hét, đấm đá, ngã khỏi giường
Bình thường, trong giấc ngủ REM, các cơ lớn của cơ thể gần như bất động, nên dù mơ chạy nhảy, ta vẫn nằm yên. Ở một số người, chủ yếu là nam giới trên năm mươi tuổi, cơ chế này bị trục trặc: họ "diễn" giấc mơ ra ngoài, như la hét, chửi, đấm, đá, vung tay, có khi ngã khỏi giường hoặc làm người nằm cạnh bị thương. Tình trạng này gọi là rối loạn hành vi giấc ngủ REM.
Người nhà thường kể ông đang ngủ thì la to như đang đánh nhau, sáng hỏi lại ông nói mơ thấy có người đuổi, có trộm vào nhà, và ông chống trả. Đây không phải chuyện để cười hay để giải mộng. Rối loạn này cần được bác sĩ thăm khám, vì nó có thể liên quan tới một số bệnh thần kinh, và cũng vì nguy cơ chấn thương thật.
Trong lúc chờ khám, gia đình có thể giữ an toàn bằng cách hạ thấp giường hoặc trải nệm dưới đất, dời bàn ghế có cạnh sắc, đồ dễ vỡ ra xa giường, cất vật nhọn, và cân nhắc để người nằm cạnh ngủ riêng tạm thời. Khi đi khám, mang theo mô tả cụ thể của người nhà: xảy ra lúc mấy giờ, bao lâu một lần, ông bà làm gì.
Cần phân biệt với nói mớ hay cựa mình nhẹ khi ngủ, vốn rất thường gặp và thường vô hại. Trên trang có bài riêng về nói mớ và mộng du nếu bạn muốn tìm hiểu thêm.
Ác mộng cũ trở lại khi về già
Nhiều người cao tuổi ở Việt Nam đã sống qua chiến tranh, đói kém, chạy loạn, mất người thân. Có người suốt những năm bận rộn mưu sinh ít khi mơ thấy chuyện cũ, nhưng khi về hưu, con cái đã lớn, thời gian rảnh nhiều, sức khoẻ yếu đi, thì những ác mộng về bom đạn, về cảnh chia ly lại quay về. Các bác sĩ lão khoa và các nhà nghiên cứu về sang chấn đã ghi nhận hiện tượng ký ức đau buồn từ thời trẻ trở lại mạnh hơn ở tuổi già.
Một phần lý do là khi về già, người ta có nhiều thời gian hồi tưởng hơn, ít việc để phân tán tâm trí hơn, và phải đối diện những mất mát mới như bạn bè, bạn đời ra đi, những điều có thể khơi lại nỗi đau cũ. Giấc ngủ nông và hay thức giấc cũng làm những ác mộng ấy dễ được nhớ.
Con cháu đôi khi không hiểu vì sao ông hay giật mình kêu thét giữa đêm, hay vì sao bà không chịu nghe tiếng pháo. Lắng nghe khi ông bà muốn kể chuyện cũ, không ép kể khi họ không muốn, và tìm sự hỗ trợ của bác sĩ khi ác mộng làm ông bà mất ngủ, sợ hãi kéo dài là những việc có ý nghĩa. Ác mộng sau biến cố có những cách điều trị có hiệu quả, kể cả ở người cao tuổi.
Ngáy to, ngưng thở khi ngủ và giấc mơ ngộp thở
Ngáy to là chuyện quen thuộc ở nhiều ông bà, và thường bị coi là vô hại. Nhưng nếu ngáy to kèm những lúc ngưng thở, người nằm cạnh thấy im bặt một lúc rồi thở hắt mạnh, kèm buồn ngủ nhiều ban ngày, nhức đầu buổi sáng, thì đó có thể là dấu hiệu của ngưng thở khi ngủ, một rối loạn khá phổ biến ở người lớn tuổi, người thừa cân.
Người bị ngưng thở khi ngủ đôi khi kể giấc mơ bị đuối nước, bị bóp cổ, bị nhốt trong phòng kín, rồi giật mình tỉnh dậy thở dốc. Giấc mơ không chẩn đoán được bệnh, nhưng những chi tiết như vậy cộng với ngáy to là lý do chính đáng để đi khám. Bác sĩ có thể đề nghị đo giấc ngủ để chẩn đoán và có nhiều cách điều trị.
Ngưng thở khi ngủ không được điều trị có thể ảnh hưởng tới tim mạch, huyết áp, sự tỉnh táo ban ngày và an toàn khi đi lại. Vì vậy, khi con cháu nghe ông bà ngáy kèm ngưng thở, nên kể lại với bác sĩ, thay vì chỉ trêu chọc tiếng ngáy.
Thuốc men, tiểu đêm, đau nhức và giấc mơ
Người cao tuổi thường dùng nhiều loại thuốc cùng lúc. Một số thuốc có thể ảnh hưởng giấc ngủ và giấc mơ, làm mơ nhiều hơn, mơ lạ hơn, ác mộng hơn, hoặc ngược lại làm ngủ li bì. Nếu ông bà kể giấc mơ thay đổi rõ sau khi bắt đầu một thuốc mới, nên ghi lại và báo bác sĩ ở lần tái khám. Không tự ý ngưng thuốc huyết áp, tim mạch, tiểu đường hay bất kỳ thuốc nào vì lý do giấc mơ.
Tiểu đêm làm giấc ngủ bị cắt thành nhiều đoạn. Mỗi lần dậy đi tiểu, người già có thể đang dở một giấc mơ, nên nhớ giấc mơ nhiều hơn, nhưng cũng mệt hơn. Đi tiểu đêm nhiều lần là điều nên hỏi bác sĩ, vì có thể liên quan tới tuyến tiền liệt, bàng quang, đường huyết hay thuốc lợi tiểu.
Đau nhức xương khớp, khó thở khi nằm, ho đêm, chuột rút đều có thể lọt vào giấc mơ thành cảnh bị trói, bị đè, bị ngã. Giấc mơ không chẩn đoán được bệnh, nhưng nếu ông bà hay mơ thấy những cảnh như vậy và than đau, mệt khi tỉnh, đó là dịp để hỏi kỹ hơn về sức khoẻ và đưa đi khám.
Lẫn lộn giấc mơ với thực tế: khi nào cần để ý
Ai cũng có lúc vừa tỉnh dậy còn ngơ ngác, chưa phân biệt được mình vừa mơ hay chuyện có thật. Với người cao tuổi, cảm giác này có thể kéo dài hơn một chút, nhất là khi tỉnh giữa đêm trong phòng tối. Chỉ cần bật đèn, nói chuyện nhẹ nhàng, ông bà thường tỉnh táo lại nhanh.
Cần để ý hơn khi ông bà thường xuyên tin giấc mơ là thật dù đã tỉnh hẳn, như khẳng định có người lạ vào nhà đêm qua, đòi đi tìm người đã mất, hoặc trở nên bồn chồn, lú lẫn vào buổi chiều tối. Nếu đi kèm quên việc vừa xảy ra, lạc đường ở nơi quen, thay đổi tính tình, gia đình nên đưa ông bà đi khám để bác sĩ đánh giá trí nhớ và nhận thức.
Lú lẫn xuất hiện đột ngột trong vài giờ, vài ngày, kèm sốt, bỏ ăn, mệt lả, thì có thể là dấu hiệu của một bệnh cấp tính như nhiễm trùng, mất nước, tác dụng thuốc. Trường hợp này cần đưa đi khám sớm, không chờ đợi.
Giúp ông bà ngủ ngon hơn
Những việc đơn giản sau thường có ích, dù không thay thế được thăm khám khi có vấn đề sức khoẻ:
- Giữ giờ đi ngủ và thức dậy tương đối đều đặn, theo nhịp tự nhiên của ông bà thay vì ép thức khuya theo con cháu.
- Khuyến khích ra ngoài đón ánh sáng buổi sáng, đi bộ, làm vườn, tập dưỡng sinh vừa sức; ban ngày hoạt động thì đêm dễ ngủ hơn.
- Giữ giấc trưa ngắn, tránh ngủ gà ngủ gật nhiều lần trong ngày.
- Hạn chế trà đặc, cà phê từ buổi chiều; uống nước nhiều vào ban ngày, bớt vào buổi tối để giảm tiểu đêm, nếu bác sĩ không dặn khác.
- Phòng ngủ yên tĩnh, đủ ấm, có đèn ngủ nhỏ và lối đi tới nhà vệ sinh thông thoáng, có tay vịn nếu cần, để giảm nguy cơ ngã khi dậy đêm.
- Dành thời gian trò chuyện, nghe ông bà kể chuyện, kể cả chuyện giấc mơ; sự cô đơn là một trong những lý do khiến giấc ngủ người già kém đi.
Không tự mua thuốc ngủ, thuốc an thần cho ông bà. Ở người cao tuổi, các thuốc này có thể làm lú lẫn, chóng mặt và tăng nguy cơ té ngã. Nếu ông bà mất ngủ kéo dài, hãy đưa đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân và chọn cách xử trí phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Người già ngủ ít có phải vì không cần ngủ nhiều?
Nhu cầu ngủ của người cao tuổi khoẻ mạnh không giảm nhiều, nhưng giấc ngủ nông hơn, dễ thức giấc hơn và giờ giấc dịch sớm hơn. Vì vậy ông bà hay đi ngủ sớm, dậy sớm và chợp mắt ban ngày. Nếu ông bà mệt mỏi ban ngày vì thiếu ngủ, nên tìm nguyên nhân.
Bà hay mơ thấy ông đã mất, có nên lo không?
Đây là giấc mơ rất thường gặp và phần lớn đem lại an ủi. Nó phản ánh nỗi nhớ của bà. Con cháu nên lắng nghe, trò chuyện về ông. Nếu bà buồn bã kéo dài, bỏ ăn, mất ngủ nhiều tuần, nên đưa bà đi khám để được hỗ trợ.
Ông la hét, đấm đá khi ngủ là bị làm sao?
Đó có thể là rối loạn hành vi giấc ngủ REM, khi người ngủ "diễn" giấc mơ ra ngoài. Tình trạng này cần bác sĩ thăm khám. Trong lúc chờ, hãy giữ an toàn: hạ thấp giường, dời đồ sắc nhọn, cân nhắc để người nằm cạnh ngủ riêng.
Ông bà kể giấc mơ như chuyện thật thì phải làm sao?
Nếu chỉ thỉnh thoảng và ông bà tỉnh táo lại nhanh, đó thường là chuyện bình thường khi vừa thức dậy. Nếu thường xuyên, kèm quên việc mới xảy ra, lạc đường, đổi tính, gia đình nên đưa đi khám để đánh giá trí nhớ và nhận thức.
Thuốc huyết áp có làm mơ nhiều không?
Một số thuốc, trong đó có vài loại thuốc tim mạch, có thể ảnh hưởng giấc ngủ và giấc mơ ở một số người. Nếu giấc mơ thay đổi rõ sau khi dùng thuốc mới, hãy ghi lại và báo bác sĩ. Không tự ý ngưng thuốc.
Có nên cho ông bà uống thuốc ngủ khi mất ngủ?
Không nên tự mua thuốc ngủ cho người cao tuổi, vì thuốc có thể gây lú lẫn, chóng mặt, té ngã. Nên đưa ông bà đi khám để tìm nguyên nhân mất ngủ như đau nhức, tiểu đêm, buồn chán, và để bác sĩ quyết định cách điều trị.