Sau một biến cố lớn, như một vụ tai nạn giao thông, một trận lũ cuốn trôi nhà, một lần bị tấn công, hay sự ra đi đột ngột của người thân, rất nhiều người gặp ác mộng. Họ mơ lại đúng khoảnh khắc ấy: tiếng phanh xe, dòng nước đục, khuôn mặt người thân trong bệnh viện. Họ tỉnh dậy tim đập dồn, mồ hôi ướt áo, có khi sợ không dám ngủ lại.
Ác mộng sau biến cố là phản ứng thường gặp của tâm trí trước một trải nghiệm quá sức chịu đựng, và ở phần lớn người, nó thưa dần trong vài tuần đến vài tháng. Khi ác mộng kéo dài quá một tháng, ngày càng nặng, đi kèm hồi tưởng ban ngày, né tránh, giật mình, mất ngủ, ảnh hưởng tới cuộc sống, đó là lúc cần đến người có chuyên môn. Có những cách điều trị có hiệu quả cho tình trạng này.
Trên trang đã có bài về ác mộng lặp lại nói chung và liệu pháp tập dượt hình ảnh. Bài này tập trung vào ác mộng sau một biến cố cụ thể: vì sao nó xảy ra, diễn tiến tự nhiên thế nào, những gì giúp ích trong những tuần đầu, người nhà nên làm gì, trẻ em cần gì, và khi nào tìm chuyên gia.
Vì sao sau biến cố hay gặp ác mộng
Khi gặp nguy hiểm, cơ thể chuyển sang trạng thái báo động: tim đập nhanh, cơ căng, sự chú ý thu hẹp vào mối đe doạ. Ký ức về khoảnh khắc ấy được ghi lại rất mạnh, kèm theo nhiều mảnh giác quan như âm thanh, mùi, hình ảnh, cảm giác trên da. Đó là cách não giữ lại thông tin về những gì nguy hiểm để tránh trong tương lai.
Sau biến cố, hệ báo động ấy chưa tắt hẳn. Trong giấc ngủ, đặc biệt là giấc ngủ REM, những ký ức mạnh có xu hướng được kích hoạt lại. Theo thuyết mô phỏng mối đe doạ của Revonsuo, giấc mơ có thể là nơi não "diễn tập" những tình huống nguy hiểm; sau một biến cố thật, cuộc diễn tập ấy có khi lặp đi lặp lại đúng cảnh đã xảy ra.
Một số nhà nghiên cứu cho rằng giấc ngủ bình thường giúp làm dịu dần cường độ cảm xúc của ký ức. Ở người trải qua sang chấn nặng, quá trình ấy có vẻ bị kẹt: ký ức vẫn sống động và đau nhói như lúc mới xảy ra, nên ác mộng cứ quay lại mà không thay đổi. Đây là một hướng giải thích đang được nghiên cứu, chưa phải kết luận cuối cùng.
Ác mộng sau sang chấn khác ác mộng thường thế nào
Ác mộng thường ngày, như bị đuổi, bị rơi, đi thi không làm được bài, mang tính tượng trưng và thay đổi theo đêm. Ác mộng sau sang chấn hay có những đặc điểm riêng. Thứ nhất, nó có thể tái hiện gần như nguyên vẹn biến cố, với cùng chi tiết, cùng trình tự. Thứ hai, cảm xúc trong mơ mạnh như lúc xảy ra thật. Thứ ba, khi tỉnh dậy, cơ thể vẫn như đang ở trong biến cố: tim đập nhanh, run, thở gấp, có khi không biết mình đang ở đâu.
Cũng có ác mộng không tái hiện nguyên vẹn mà mang chủ đề của biến cố: người từng bị tai nạn mơ thấy xe mất phanh ở một con đường khác; người từng bị lũ mơ thấy nước tràn vào một ngôi nhà lạ; người mất con mơ thấy tìm con khắp nơi không thấy. Cảm giác bất lực, sợ hãi, mất mát vẫn là của biến cố thật.
Ác mộng sau sang chấn thường đi kèm những thay đổi ban ngày: hồi tưởng bất chợt khi gặp thứ gợi nhắc, né tránh nơi chốn, con đường, câu chuyện liên quan, giật mình khi nghe tiếng động, khó tập trung, cáu gắt, cảm thấy tê dại. Những điều này nối với nhau thành một bức tranh, và bác sĩ cần nhìn cả bức tranh, không chỉ riêng giấc mơ.
Diễn tiến tự nhiên: tuần đầu, tháng đầu và khi giấc mơ bắt đầu đổi khác
Trong những ngày đầu sau biến cố, ác mộng, mất ngủ, giật mình, khóc, tê dại là phản ứng rất phổ biến. Chúng không có nghĩa là người ấy yếu đuối hay "có vấn đề tâm thần". Phần lớn người trải qua biến cố thấy những phản ứng này giảm dần trong vài tuần, nhất là khi được an toàn, được chăm sóc, được ở cạnh người thân.
Một dấu hiệu đáng mừng mà nhiều người kể lại là giấc mơ bắt đầu thay đổi. Thay vì chiếu lại nguyên cảnh, giấc mơ đưa biến cố vào bối cảnh khác, xen lẫn chuyện thường ngày, hoặc kết thúc khác đi: lần này mình thoát được, có người tới giúp, nước rút đi. Một số nhà nghiên cứu về giấc mơ coi sự biến đổi này là dấu hiệu tâm trí đang "tiêu hoá" dần trải nghiệm.
Ngược lại, nếu sau khoảng một tháng, ác mộng vẫn dày đặc, vẫn nguyên vẹn, thậm chí nặng hơn, kèm các triệu chứng ban ngày làm ảnh hưởng tới công việc, gia đình, thì đó là lúc nên đi khám. Bác sĩ có thể đánh giá xem đó có phải rối loạn căng thẳng sau sang chấn hay một vấn đề khác, và đề xuất điều trị.
Theo từng loại biến cố
Sau tai nạn giao thông, ác mộng hay xoay quanh tiếng phanh, cú va chạm, cảnh xe lao tới. Nhiều người sợ ngồi lại lên xe, sợ đi qua đoạn đường cũ, giật mình khi nghe còi. Việc quay lại tham gia giao thông từng bước, có người đi cùng, thường giúp ích; nếu nỗi sợ quá lớn, nên có sự hướng dẫn của chuyên gia.
Sau khi mất người thân đột ngột, ác mộng có thể là cảnh nhận tin dữ, cảnh bệnh viện, hoặc tìm người ấy mà không thấy. Đan xen với ác mộng, nhiều người cũng có những giấc mơ dịu dàng gặp lại người đã mất. Đau buồn sau mất mát là quá trình tự nhiên; khi nó đi kèm sang chấn, như chứng kiến cái chết, quá trình ấy có thể nặng nề và kéo dài hơn.
Sau thiên tai như lũ lụt, sạt lở, bão, những vùng chịu ảnh hưởng thường có nhiều người cùng gặp ác mộng. Tiếng mưa to, tiếng gió, mùa mưa năm sau có thể khơi lại nỗi sợ. Người dân ở những vùng hay có lũ ở miền Trung hiểu rõ điều này. Hỗ trợ cộng đồng, việc khôi phục nhà cửa, sinh kế, và được nói về trải nghiệm chung có vai trò lớn trong hồi phục.
Sau bạo lực, bị tấn công, xâm hại, ác mộng thường đi cùng cảm giác xấu hổ, tự trách, sợ người khác. Người trải qua cần được an toàn trước hết, được tin tưởng, không bị chất vấn hay đổ lỗi, và được kết nối với cơ quan hỗ trợ, cơ sở y tế, chuyên gia tâm lý.
Cảm giác tội lỗi của người còn lại
Một nét hay gặp trong ác mộng sau biến cố là cảm giác tội lỗi. Người sống sót sau tai nạn mà người đi cùng không qua khỏi, người không kịp cứu con trong trận lũ, người đã cãi nhau với cha mẹ ngay trước khi họ mất đột ngột, thường mơ thấy mình lẽ ra phải làm khác: phanh sớm hơn, nắm tay chặt hơn, nói lời xin lỗi. Tỉnh dậy, họ tự trách mình nặng nề.
Trong tâm lý học, cảm giác này đôi khi được gọi là mặc cảm của người sống sót. Nó rất phổ biến và dễ hiểu: tâm trí cố tìm một lời giải thích, một điều mình có thể kiểm soát, cho một chuyện vốn ngoài tầm tay. Nhưng nhìn lại bằng con mắt tỉnh táo, phần lớn những gì người ấy "lẽ ra phải làm" là điều không ai biết trước được vào lúc đó.
Ác mộng mang cảm giác tội lỗi thường khó nói ra, vì người ta sợ bị phán xét. Nếu bạn đang mang cảm giác ấy, kể với một người tin cậy hoặc một nhà tâm lý thường giúp nhẹ đi đáng kể. Người nhà nên tránh những câu như "giá mà lúc đó…", vì chúng chỉ làm nặng thêm gánh nặng người kia đang mang.
Những việc giúp ích trong vài tuần đầu
Không có cách nào xoá ngay ác mộng, nhưng những việc sau thường giúp cơ thể và tâm trí bớt căng thẳng, theo tinh thần của sơ cứu tâm lý mà các tổ chức y tế khuyến khích:
- Ưu tiên an toàn và nhu cầu cơ bản: chỗ ở, ăn uống, nghỉ ngơi, chăm sóc vết thương thể chất nếu có.
- Ở gần người mình tin cậy; không tự cô lập. Được ai đó ở cạnh, dù không nói gì nhiều, cũng giúp hệ báo động dịu lại.
- Giữ nhịp sinh hoạt đơn giản: giờ ăn, giờ ngủ, giờ dậy tương đối đều đặn, dù giấc ngủ còn chập chờn.
- Khi tỉnh dậy sau ác mộng: bật đèn, đặt chân xuống sàn, thở chậm, nhìn quanh gọi tên vài đồ vật quen thuộc để nhắc mình đang ở đây, lúc này, an toàn.
- Hạn chế rượu bia và chất kích thích; rượu có thể làm dễ ngủ lúc đầu nhưng làm giấc ngủ nửa sau đêm tệ hơn và ác mộng dữ hơn.
- Hạn chế xem đi xem lại hình ảnh, video về biến cố trên mạng, nhất là trước giờ ngủ.
- Nói về chuyện đã xảy ra khi mình muốn, với người mình muốn; không ép bản thân kể, cũng không ép người khác kể.
Những bước này hỗ trợ quá trình hồi phục tự nhiên, không thay thế điều trị khi cần. Nếu bạn thấy mình không khá hơn, hoặc tệ đi, hãy tìm giúp đỡ sớm thay vì cố chịu đựng.
Người nhà nên và không nên làm gì
Người nhà thường lúng túng khi thấy người thân giật mình kêu la giữa đêm. Khi người ấy tỉnh dậy sau ác mộng, hãy nói nhẹ nhàng, gọi tên, bật đèn nhỏ, nhắc họ đang ở nhà, mọi chuyện đã qua. Tránh chạm mạnh hoặc lay người khi họ còn đang hoảng loạn, vì có thể làm họ hoảng hơn; hỏi trước "anh có muốn em ngồi cạnh không".
Ban ngày, lắng nghe khi người thân muốn kể, không ngắt lời bằng những câu như "thôi quên đi", "may mà còn sống, đừng nghĩ nữa", "người ta còn khổ hơn". Những câu ấy xuất phát từ ý tốt nhưng làm người kể cảm thấy không được hiểu. Cũng không nên dồn hỏi chi tiết khi họ chưa sẵn sàng.
Người chăm sóc cũng cần được chăm sóc. Thức đêm cùng người thân nhiều tuần, nghe những câu chuyện đau lòng, có thể làm chính người chăm sóc kiệt sức, mất ngủ, có khi gặp ác mộng theo. Chia sẻ việc chăm sóc với những người khác trong nhà, giữ thời gian nghỉ cho mình, và tìm hỗ trợ khi cần.
Trẻ em sau biến cố
Trẻ em phản ứng với biến cố khác người lớn. Trẻ nhỏ có thể không kể được ác mộng rõ ràng, mà chỉ khóc thét giữa đêm, sợ ngủ một mình, đái dầm trở lại, bám mẹ, hoặc chơi đi chơi lại cảnh đã xảy ra, như cho ô tô đồ chơi đâm nhau, cho búp bê chìm trong nước. Đây là cách trẻ xử lý trải nghiệm.
Điều trẻ cần nhất là cảm giác an toàn và nề nếp quen thuộc: được ngủ gần cha mẹ một thời gian, được ôm, được nghe giải thích đơn giản, trung thực, phù hợp lứa tuổi về chuyện đã xảy ra. Tránh để trẻ xem đi xem lại tin tức, hình ảnh về biến cố. Không mắng trẻ vì đái dầm hay bám người; những hành vi này thường giảm khi trẻ thấy an toàn trở lại.
Nếu sau vài tuần, trẻ vẫn ác mộng nhiều, sợ hãi, thu mình, bỏ ăn, không chịu đi học, hoặc thay đổi hành vi rõ rệt, cha mẹ nên đưa trẻ tới bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Can thiệp sớm ở trẻ thường có kết quả tốt.
Khi nào tìm chuyên gia và những cách điều trị có bằng chứng
Nên tìm chuyên gia khi ác mộng và các triệu chứng ban ngày kéo dài quá khoảng một tháng, khi chúng nặng lên thay vì nhẹ đi, khi bạn bắt đầu dùng rượu bia hay thuốc an thần tự mua để chịu đựng, khi công việc, học tập, quan hệ gia đình bị ảnh hưởng, hoặc bất cứ lúc nào có ý nghĩ làm hại bản thân. Trường hợp cuối cần được giúp ngay: nói với người thân và đến cơ sở y tế, khoa cấp cứu gần nhất.
Với rối loạn căng thẳng sau sang chấn, các hướng dẫn điều trị quốc tế khuyến nghị những liệu pháp tâm lý tập trung vào sang chấn, như liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn và liệu pháp giải mẫn cảm và tái xử lý bằng chuyển động mắt, gọi tắt là EMDR. Với riêng ác mộng, liệu pháp tập dượt hình ảnh, đã giới thiệu trong bài về ác mộng lặp lại, có nhiều bằng chứng hỗ trợ. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể dùng thuốc; việc này phải do bác sĩ chỉ định và theo dõi.
Ở Việt Nam, bạn có thể bắt đầu từ khoa tâm thần hoặc khoa tâm lý của các bệnh viện đa khoa, bệnh viện chuyên khoa tâm thần, hoặc các nhà tâm lý lâm sàng có giấy phép hành nghề. Khi đi khám, mang theo ghi chép về giấc ngủ, ác mộng và những gì thay đổi ban ngày sẽ giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sau tai nạn cứ mơ lại cảnh đó có bình thường không?
Trong những tuần đầu, điều này rất thường gặp và phần lớn thưa dần theo thời gian. Nếu sau khoảng một tháng, ác mộng vẫn dày đặc, kèm sợ hãi, né tránh, giật mình ban ngày làm ảnh hưởng cuộc sống, bạn nên đi khám để được đánh giá và hỗ trợ.
Ác mộng sau biến cố có tự hết không?
Ở phần lớn người, ác mộng giảm dần khi họ được an toàn, nghỉ ngơi và có người thân bên cạnh. Một số người cần thêm sự giúp đỡ của chuyên gia. Không nên cố chịu đựng nhiều tháng; tìm giúp sớm thường giúp hồi phục nhanh hơn.
Có nên kể lại chi tiết biến cố để nhẹ lòng không?
Mỗi người một khác. Kể khi mình muốn, với người mình tin, thường có ích. Bị ép kể khi chưa sẵn sàng có thể làm nặng thêm. Trong trị liệu, chuyên gia sẽ giúp bạn tiếp cận ký ức theo cách an toàn và có kiểm soát.
Uống rượu cho dễ ngủ sau biến cố có được không?
Rượu có thể làm dễ thiếp đi lúc đầu, nhưng làm giấc ngủ nửa sau đêm chập chờn và ác mộng dữ hơn, lâu dài còn có nguy cơ phụ thuộc. Nếu mất ngủ nặng, hãy hỏi bác sĩ thay vì tự dùng rượu hay thuốc an thần.
Con nhỏ sau trận lũ cứ chơi trò nước dâng, có sao không?
Trẻ thường xử lý trải nghiệm qua trò chơi, và chơi lại cảnh đã xảy ra là phản ứng phổ biến. Cha mẹ nên ở bên, giữ nề nếp và cho trẻ cảm giác an toàn. Nếu trẻ ngày càng sợ hãi, ác mộng nhiều, thu mình kéo dài, hãy hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.
Người chăm sóc người bị sang chấn cũng gặp ác mộng là sao?
Nghe kể và chứng kiến nỗi đau của người thân trong thời gian dài có thể ảnh hưởng tới chính người chăm sóc. Đó là phản ứng có thật. Hãy chia sẻ việc chăm sóc, giữ thời gian nghỉ ngơi và tìm hỗ trợ cho mình khi thấy kiệt sức.