Bạn đang ngồi trong một quán cà phê lạ, người bạn vừa nói một câu, và bỗng một cảm giác rất mạnh ập tới: mình đã mơ thấy chính cảnh này rồi, đúng câu nói ấy, đúng ánh nắng ấy. Cảm giác kéo dài vài giây rồi tan, để lại sự bối rối. Nhiều người gọi đó là "giấc mơ báo trước", có người nghĩ mình có giác quan đặc biệt.
Trong tâm lý học và thần kinh học, cảm giác "chuyện này đã mơ thấy rồi" được gọi là déjà rêvé, tiếng Pháp nghĩa là "đã mơ thấy", họ hàng gần của déjà vu, tức cảm giác "đã từng thấy, đã từng trải qua". Đây là trải nghiệm khá phổ biến ở người khoẻ mạnh, phần lớn được giải thích bằng cách trí nhớ vận hành: cảm giác quen thuộc bị kích hoạt sai thời điểm, rồi não tìm một lời giải thích, và "mình đã mơ thấy" là lời giải thích sẵn có nhất.
Bài này giải thích déjà rêvé và déjà vu, vì sao trí nhớ có thể đánh lừa ta, những trường hợp giấc mơ "trùng" với đời thật, và một số dấu hiệu cho thấy cảm giác này nên được bác sĩ thần kinh xem xét.
Déjà vu và déjà rêvé: hai họ hàng gần
Déjà vu là cảm giác một tình huống mới mà lại quen thuộc đến lạ, như thể mình đã từng trải qua, trong khi lý trí biết chắc là chưa. Nhiều khảo sát cho thấy phần lớn người trưởng thành từng có ít nhất một lần déjà vu, và trải nghiệm này hay gặp ở người trẻ hơn người già, ở người hay đi lại, đọc sách, mệt mỏi hay căng thẳng.
Déjà rêvé hẹp hơn: cảm giác quen thuộc ấy được gắn cụ thể với một giấc mơ. Người trải nghiệm không chỉ thấy "quen", mà tin rằng "mình đã mơ thấy điều này". Trong y văn, khái niệm déjà rêvé được dùng nhiều trong các mô tả về người bệnh động kinh thuỳ thái dương, nhưng trải nghiệm tương tự cũng được người khoẻ mạnh kể lại.
Điểm chung của cả hai là cảm giác quen thuộc xuất hiện mà không có một ký ức cụ thể nào đi kèm. Bạn thấy quen, nhưng không chỉ ra được đã thấy khi nào, ở đâu. Chính khoảng trống ấy khiến não phải lấp vào bằng một lời giải thích: kiếp trước, linh cảm, hay giấc mơ.
Ngoài hai cảm giác trên, còn có những trải nghiệm họ hàng khác ít được nhắc: cảm giác "chưa từng thấy" một thứ rất quen, như nhìn chữ mình viết hằng ngày bỗng thấy lạ hoắc, nhìn khuôn mặt người thân bỗng thấy xa lạ trong một khoảnh khắc. Người ta đôi khi gọi hiện tượng này là jamais vu. Nó cũng thường thoáng qua, hay gặp khi mệt mỏi hoặc khi nhìn chằm chằm vào một thứ quá lâu. Đặt các trải nghiệm này cạnh nhau giúp thấy rằng cảm giác quen hay lạ không phải lúc nào cũng khớp với thực tế, và não có thể "trật nhịp" theo cả hai chiều mà không có gì bất thường.
Trí nhớ có hai phần: biết quen và nhớ lại
Các nhà nghiên cứu trí nhớ thường phân biệt hai quá trình. Một là cảm giác quen thuộc: bạn nhìn một khuôn mặt và biết mình đã gặp, dù không nhớ gặp ở đâu. Hai là nhớ lại: bạn nhớ cụ thể đã gặp người đó ở đám cưới đứa bạn năm ngoái. Thông thường, hai quá trình đi cùng nhau. Déjà vu được cho là xảy ra khi cảm giác quen thuộc bật lên một mình, không có phần nhớ lại đi kèm.
Vì sao cảm giác quen thuộc lại bật sai? Có vài giả thuyết. Một giả thuyết cho rằng cảnh hiện tại có những chi tiết giống một cảnh cũ mà bạn đã quên, như cách bày đồ trong phòng, mùi hương, ánh sáng, và sự giống nhau ấy đủ để kích hoạt cảm giác quen, nhưng không đủ để bạn nhớ ra cảnh cũ. Các thí nghiệm trong phòng nghiên cứu đã tạo ra cảm giác giống déjà vu bằng cách cho người tham gia xem những cảnh có bố cục giống một cảnh họ đã xem trước nhưng không nhớ.
Một giả thuyết khác nhấn vào sự "lệch nhịp" nhỏ trong cách não xử lý thông tin, khiến một thứ vừa mới nhận vào bị cảm nhận như đã cũ. Các giả thuyết này không loại trừ nhau, và chưa có lời giải thích nào được chứng minh trọn vẹn.
Vì sao não lại chọn lời giải "mình đã mơ thấy"
Khi cảm giác quen thuộc xuất hiện không có nguồn, não cần một câu chuyện để giải thích. "Mình đã mơ thấy" là câu chuyện rất tiện: ai cũng mơ mỗi đêm, phần lớn giấc mơ bị quên, và giấc mơ lại thường mơ hồ, chắp vá. Vì thế, rất khó để kiểm tra xem mình có thật sự mơ thấy cảnh ấy hay không. Một giấc mơ "đã quên" là chỗ hoàn hảo để đặt cảm giác quen thuộc lạc chỗ.
Trí nhớ về giấc mơ còn dễ bị viết lại. Khi déjà rêvé xảy ra, ta có xu hướng "nhớ" thêm chi tiết để khớp với hiện tại: đúng rồi, trong mơ cũng có cái bàn gỗ, cũng có câu nói ấy. Các nghiên cứu về trí nhớ từ lâu đã cho thấy trí nhớ không phải cuộn phim ghi lại nguyên vẹn mà được dựng lại mỗi lần nhớ, và có thể bị thông tin mới ảnh hưởng. Elizabeth Loftus là một trong những nhà nghiên cứu nổi tiếng với các thí nghiệm cho thấy trí nhớ có thể bị bóp méo bởi những gì ta nghe, thấy sau sự việc.
Điều này không có nghĩa là bạn "tưởng tượng" ra cảm giác. Cảm giác là thật. Chỉ là lời giải thích "mình đã mơ thấy trước" có khả năng cao là do não dựng nên sau đó, chứ không phải một ghi chép chính xác từ quá khứ.
Khi giấc mơ thật sự "trùng" với đời thật
Giấc mơ về những việc dễ đoán. Nếu bạn mơ thấy cuộc họp ngày mai căng thẳng, rồi cuộc họp đúng là căng thẳng, đó không phải giấc mơ báo trước. Não khi mơ dùng những gì bạn biết để "tập dượt" những tình huống sắp tới, và nhiều tình huống vốn dễ đoán.
Rất nhiều giấc mơ, rất ít lần trùng. Mỗi người có nhiều giấc mơ mỗi đêm, hàng nghìn giấc mơ mỗi năm. Trong số đó, việc thỉnh thoảng có một giấc mơ khớp với sự kiện thật là chuyện có thể xảy ra do ngẫu nhiên. Ta nhớ rất rõ những lần trùng và quên hết những lần không trùng.
Ký ức bị dựng lại sau sự việc. Như đã nói, khi một sự việc xảy ra, ta dễ "nhớ" thêm chi tiết giấc mơ cũ cho khớp. Nếu bạn thật sự muốn kiểm tra, cách duy nhất là ghi giấc mơ ra giấy ngay khi tỉnh, có ngày tháng, trước khi sự việc diễn ra.
Cảnh quen thuộc được lặp lại. Nhiều giấc mơ dựng lại những nơi quen: trường cũ, nhà ông bà, quán quen. Khi bạn quay lại những nơi ấy, cảm giác "đã mơ thấy cảnh này" là đúng theo nghĩa đen, vì bạn đã mơ về nơi đó, nhưng không phải là đã mơ trước sự việc.
Một ví dụ giả định: buổi phỏng vấn "đã mơ thấy"
Anh Tùng (nhân vật giả định), hai mươi sáu tuổi, đi phỏng vấn ở một công ty mới. Khi bước vào phòng họp nhỏ có bàn kính, cửa sổ nhìn ra hàng cây, người phỏng vấn cười hỏi "em đi đường có xa không", anh chợt sững lại: mình đã mơ thấy đúng cảnh này, đúng câu hỏi này. Cảm giác mạnh tới mức anh trả lời lúng túng.
Về nhà, anh cố nhớ giấc mơ ấy nhưng không nhớ được ngày nào, chỉ "chắc chắn là có". Thật ra, mấy đêm trước buổi phỏng vấn, anh mơ đi mơ lại những cảnh phỏng vấn, vì quá lo. Phòng họp có bàn kính, cửa sổ, câu hỏi xã giao về đường đi là những thứ rất phổ biến trong mọi buổi phỏng vấn. Khi gặp cảnh thật, những mảnh giấc mơ mờ nhạt cộng với chi tiết quen thuộc đủ để bật cảm giác "đã mơ thấy".
Anh Tùng không có giác quan đặc biệt, cũng không phải đang gặp chuyện gì bất thường. Anh chỉ đang lo, đã tập dượt trong mơ, và trí nhớ của anh làm đúng việc nó vẫn làm: tìm sự giống nhau. Lần sau, nếu cảm giác ấy ập tới giữa lúc quan trọng, anh có thể hít một hơi, tự nhắc "đây là cảm giác quen thuộc của trí nhớ", rồi quay lại câu chuyện.
Làm gì khi cảm giác ấy ập tới
Déjà rêvé thường qua đi trong vài giây. Nếu nó làm bạn bối rối, những việc dưới đây có thể giúp:
- Gọi tên nó: "đây là cảm giác quen thuộc lạc chỗ". Gọi tên một trải nghiệm thường làm nó bớt đáng sợ.
- Quay lại việc đang làm, chú ý vào câu nói, nhiệm vụ trước mặt. Đừng cố "nhớ ra" giấc mơ ngay lúc ấy; càng cố, trí nhớ càng dễ bị dựng thêm.
- Nếu muốn tìm hiểu, ghi lại sau đó: lúc nào, ở đâu, đang mệt hay căng thẳng không, có kèm cảm giác lạ nào khác không.
- Sau vài lần ghi, bạn sẽ thấy nó có hay gắn với thiếu ngủ, căng thẳng, hay hoàn toàn ngẫu nhiên.
- Nếu trong ghi chép có những dấu hiệu nêu ở mục cuối bài, như mùi lạ, khoảng trống trí nhớ, hãy mang theo khi đi khám.
Với hầu hết mọi người, chỉ cần hiểu cơ chế là cảm giác này trở thành một điều thú vị, không còn gây lo lắng.
Dân gian, niềm tin và cách giữ sự tỉnh táo
Trong văn hoá Việt, giấc mơ "linh ứng" có chỗ đứng quen thuộc. Người ta kể chuyện mơ thấy người thân đi xa về đúng hôm sau họ về, mơ thấy mình đi thi đậu rồi đậu thật. Những câu chuyện ấy được truyền lại vì chúng ấn tượng, còn hàng nghìn giấc mơ không thành sự thật thì không ai kể. Niềm tin vào giấc mơ báo trước là một phần văn hoá, đáng được tôn trọng như cách người ta tìm ý nghĩa trong đời sống, nhưng không có cơ sở khoa học để coi giấc mơ là lời báo trước.
Có người lại gắn déjà vu, déjà rêvé với "kiếp trước". Đây là niềm tin, không phải điều có thể kiểm chứng. Bạn có quyền giữ niềm tin của mình; điều quan trọng là đừng để cảm giác ấy dẫn tới quyết định lớn, như bỏ việc, đầu tư, chia tay, chỉ vì "mình đã mơ thấy rồi".
Một cách giữ tỉnh táo đơn giản: khi có cảm giác đã mơ thấy, hãy coi đó là một hiện tượng thú vị của trí nhớ, quan sát nó, rồi để nó qua. Nếu bạn thích tìm hiểu, hãy ghi lại giấc mơ mỗi sáng trong vài tuần; bạn sẽ thấy tận mắt giấc mơ ít khi khớp với đời thật như cảm giác lúc déjà rêvé gợi ra.
Khi nào cảm giác này nên được bác sĩ xem xét
Đối với phần lớn người, déjà vu và déjà rêvé là chuyện thỉnh thoảng, vài giây rồi qua, không cần lo. Tuy nhiên, cảm giác quen thuộc mạnh bất thường có thể là một phần của cơn động kinh thuỳ thái dương, thường gọi là tiền triệu hay "aura". Trong trường hợp đó, déjà vu thường đi kèm những dấu hiệu khác.
Hãy gặp bác sĩ, tốt nhất là bác sĩ thần kinh, nếu: cảm giác déjà vu hay déjà rêvé xảy ra rất thường xuyên, nhiều lần mỗi tuần hoặc mỗi ngày; đi kèm mùi lạ không có nguồn như mùi khét, mùi cao su cháy, vị lạ trong miệng; kèm cảm giác cồn cào dâng lên từ bụng, sợ hãi đột ngột; sau đó bạn có khoảng trống trí nhớ, lơ mơ, lú lẫn; người xung quanh thấy bạn nhìn chằm chằm, không đáp lời, nhai tóp tép hay mân mê tay áo trong lúc đó; hoặc bạn từng bị co giật, chấn thương đầu.
Những dấu hiệu này không có nghĩa chắc chắn là bệnh, nhưng cần được khám để bác sĩ đánh giá và làm xét nghiệm nếu cần. Đừng tự chẩn đoán qua mạng, và đừng lái xe hay làm việc nguy hiểm nếu bạn từng có những cơn lơ mơ như vậy cho tới khi được bác sĩ kiểm tra.
Ngoài ra, nếu cảm giác mọi thứ xung quanh không thật, mình như đứng ngoài cơ thể kéo dài nhiều giờ, nhiều ngày, đó cũng là điều nên nói với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Cảm giác đã mơ thấy rồi có phải giấc mơ báo trước không?
Không có cơ sở khoa học cho điều đó. Phần lớn trường hợp được giải thích bằng cách trí nhớ vận hành: cảm giác quen thuộc bật lên không đúng lúc và não gắn nó với một giấc mơ đã quên. Muốn kiểm tra, cách duy nhất là ghi giấc mơ ra giấy có ngày tháng trước khi sự việc diễn ra.
Déjà vu và déjà rêvé khác nhau thế nào?
Déjà vu là cảm giác đã từng thấy, đã từng trải qua một tình huống mới. Déjà rêvé hẹp hơn: cảm giác ấy được gắn với một giấc mơ, người trải nghiệm tin rằng mình đã mơ thấy cảnh đang diễn ra. Cả hai đều liên quan tới cảm giác quen thuộc không có ký ức cụ thể đi kèm.
Thường xuyên bị déjà vu có sao không?
Thỉnh thoảng gặp là bình thường. Nếu xảy ra rất thường xuyên, kèm mùi lạ, vị lạ, cảm giác cồn cào từ bụng, sợ hãi đột ngột hay khoảng trống trí nhớ sau đó, hãy gặp bác sĩ thần kinh để được kiểm tra, vì đó có thể là dấu hiệu cần đánh giá chuyên môn.
Vì sao người trẻ hay bị déjà vu hơn người già?
Nhiều khảo sát ghi nhận déjà vu giảm dần theo tuổi, nhưng nguyên nhân chưa rõ. Có giả thuyết liên quan tới cách trí nhớ thay đổi theo tuổi, có giả thuyết liên quan tới lối sống người trẻ đi lại, tiếp xúc nhiều cảnh mới hơn. Đây vẫn là câu hỏi đang được nghiên cứu.
Mệt mỏi, căng thẳng có làm déjà vu nhiều hơn không?
Nhiều người kể rằng họ hay gặp déjà vu khi mệt, thiếu ngủ hay căng thẳng. Điều này hợp với ý tưởng rằng cảm giác quen thuộc dễ bị kích hoạt sai khi não đang quá tải. Ngủ đủ và nghỉ ngơi là cách đơn giản để giảm những trải nghiệm này.
Có nên tin cảm giác đã mơ thấy để ra quyết định không?
Không nên. Cảm giác này dù rất mạnh vẫn là một hiện tượng của trí nhớ, không phải thông tin về tương lai. Hãy ra quyết định lớn dựa trên dữ kiện, lời khuyên của người tin cậy và suy nghĩ kỹ, không dựa vào cảm giác thoáng qua.